Thanh toán không tiền mặt - “Đòn bẩy” tài chính xanh và phát triển bền vững

Tốc độ tăng trưởng thúc đẩy nền kinh tế số

Việt Nam ngày nay đã có những tiến bộ đáng kể trong thanh toán không tiền mặt (CCP). Thống kê cho thấy có 78% cư dân thành thị sử dụng ví điện tử như MoMo, với giao dịch CCP tăng 45% hàng năm từ năm 2018 đến năm 2022. Các yếu tố thúc đẩy sự tiến bộ này bao gồm tác động của COVID-19, khuyến khích thanh toán không tiếp xúc, cơ sở hạ tầng kỹ thuật số với tỷ lệ thâm nhập internet là 73% (2023). Đặc biệt là với sự ra đời của Nghị quyết 57-NQ/TW đã đặt nền tảng vững chắc cho việc thúc đẩy nhanh chóng và rộng rãi sự phát triển của CCP, hướng đến nền kinh tế số đóng góp 50% GDP vào năm 2045.

Tuy nhiên, tiền mặt vẫn chiếm 12% phương thức thanh toán, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, do thiếu cơ sở hạ tầng và thói quen của người tiêu dùng.

Đánh giá vòng đời (LCA) trong chu kỳ tiền mặt cho thấy các giao dịch kỹ thuật số tạo ra lượng khí thải thấp hơn đáng kể so với tiền mặt, đặc biệt là khi loại bỏ biên lai giấy và đẩy nhanh việc áp dụng thanh toán trực tuyến. Ảnh minh họa: ITN

Khi so sánh với Thụy Điển (1% GDP từ tiền mặt), Na Uy (98% giao dịch không dùng tiền mặt, 2022) và Hàn Quốc với 90% giao dịch điện tử (2023), Việt Nam cho thấy tiềm năng đáng kể. Với tốc độ tăng trưởng hàng năm 45% của CCP, mục tiêu 97% giao dịch không dùng tiền mặt có thể đạt được vào năm 2030 nếu vượt qua được các rào cản về cơ sở hạ tầng và an ninh mạng, theo định hướng của Nghị quyết 57.

Khi các lĩnh vực gắn liền chặt chẽ với phát triển bền vững, lĩnh vực thanh toán cũng không ngoại lệ, ngày càng nhận được sự quan tâm trong các đánh giá tác động môi trường. Thay mặt cho Liên minh ngành thanh toán kỹ thuật số châu Âu (EDPIA), Oxford Economics chỉ ra rằng các giao dịch tiền mặt tại các điểm bán lẻ ở Đức, Ý và Phần Lan thải ra lượng CO2 nhiều hơn 2,1 lần so với các giao dịch kỹ thuật số, trong đó Ý cho thấy sự khác biệt này (European Payments Council, 2024).

Ngoài ra, các giải pháp tài chính kỹ thuật số không chỉ giúp giảm khí thải mà còn giảm bớt áp lực môi trường ở những khu vực đô thị hóa cao. Ngoài tác động đến môi trường, các nghiên cứu khác nhấn mạnh rằng hành vi của người tiêu dùng đang dần chuyển dịch theo hướng tích cực do nhận thức ngày càng tăng về lợi ích môi trường của thanh toán không dùng tiền mặt.

Trong nỗ lực toàn cầu hướng đến các phương thức thanh toán bền vững, một nghiên cứu tại Bỉ sử dụng Đánh giá vòng đời (LCA) đã chỉ ra sự khác biệt đáng kể về lượng khí thải nhà kính giữa các phương thức thanh toán. Theo nghiên cứu, mỗi giao dịch tiền mặt tại một điểm bán lẻ tạo ra trung bình 2,8 gam CO2, cao hơn khoảng 14% so với các giao dịch thanh toán kỹ thuật số (2,45 gam). Đặc biệt, việc rút tiền mặt được phát hiện gây ra lượng khí thải nghiêm trọng hơn, với mức CO2 lên tới 36,8 gam cho mỗi giao dịch—gấp 15 lần so với thanh toán trực tuyến.

Hơn nữa, việc loại bỏ biên lai giấy và chuyển sang thanh toán di động có thể giảm lượng khí thải CO2 tới 70%, chỉ với 0,74 gam cho mỗi giao dịch. Những con số này làm nổi bật vai trò thiết yếu của thanh toán không dùng tiền mặt trong việc giảm lượng khí thải carbon và thúc đẩy tài chính xanh ở các nền kinh tế đang phát triển.

Ngoài ra, theo báo cáo của IQAIR, chỉ số AQI tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy lượng bụi mị PM2.5 của thành phố đang cao gấp 4.2 lần tiêu chuẩn cho phép của Tổ Chức Y tế Thế Giới (WHO). Đồng thời theo báo cáo này, vấn đề về lượng khí thải lớn từ CO2 gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường và sức khỏe của người dân đang sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Tình hình chung cho thấy Việt Nam đang dần tiến tới mục tiêu xã hội không tiền mặt, được thúc đẩy bởi các yếu tố thuận lợi như cơ sở hạ tầng kỹ thuật số, chính sách quốc gia và những thay đổi trong hành vi của người tiêu dùng. Mặc dù vẫn còn tồn tại những rào cản ở khu vực nông thôn và liên quan đến an ninh thông tin, nhưng tốc độ tăng trưởng hàng năm 45% của CCP cho thấy việc đạt được mục tiêu thực hiện mục tiêu bền vững là hoàn toàn khả thi. Cạnh đó, việc sử dụng các công cụ định lượng như LCA để đánh giá lượng khí thải CO2 nhấn mạnh rằng thanh toán kỹ thuật số không chỉ hiệu quả về mặt kinh tế mà còn mang lại những lợi ích đáng kể cho môi trường. Như vậy, quá trình chuyển đổi thanh toán kỹ thuật số là một thành phần quan trọng của lộ trình phát triển kinh tế xanh và giảm phát thải carbon cho Việt Nam trong những thập kỷ tới.

Các biện pháp chiến lược

Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững là một xã hội không dùng tiền mặt, Việt Nam có thể triển khai một số biện pháp chiến lược như sau:

Nâng cao cơ sở hạ tầng kỹ thuật số và mở rộng quyền truy cập: Xây dựng một nền tảng thanh toán kỹ thuật số mạnh mẽ và có thể truy cập rộng rãi đòi hỏi phải đầu tư vào các mạng internet tốc độ cao để đảm bảo quyền truy cập công nghệ ở các vùng xa xôi. Ngoài ra, các doanh nghiệp nên được khuyến khích phát triển các giải pháp thanh toán kỹ thuật số đơn giản, tiết kiệm chi phí và thân thiện với người dùng để cho phép mọi tầng lớp xã hội tham gia.

Thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt thông qua các chính sách khuyến khích, Chính phủ có thể đưa ra các chính sách khuyến khích, chẳng hạn như giảm thuế, hoàn tiền hoặc giảm phí giao dịch cho người tiêu dùng và doanh nghiệp sử dụng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Những ưu đãi này đóng vai trò là động lực quan trọng để thay đổi hành vi và chuyển đổi kỹ thuật số nhanh chóng.

Tích hợp các công nghệ xanh vào các hệ thống thanh toán hiện có. Cần đưa các công nghệ tiết kiệm năng lượng và phát thải thấp vào cơ sở hạ tầng thanh toán kỹ thuật số để đóng góp vào các mục tiêu phát triển bền vững.

Đáng chú ý, việc loại bỏ biên lai giấy và áp dụng rộng rãi hóa đơn điện tử nên được ưu tiên. Các hệ thống thanh toán nên được thiết kế để sử dụng các nguồn năng lượng tái tạo và các công nghệ tiên tiến để giảm thiểu lượng khí thải CO₂.

Nâng cao hiểu biết về tài chính và nâng cao nhận thức của công chúng. Một xã hội không dùng tiền mặt chỉ có thể bền vững khi công chúng hiểu và tin tưởng vào các hệ thống thanh toán kỹ thuật số. Do đó, điều cần thiết là thúc đẩy giáo dục tài chính từ trường học đến cộng đồng, kết hợp với các chiến dịch nâng cao nhận thức của công chúng nêu bật những lợi ích của thanh toán kỹ thuật số. Điều này sẽ thúc đẩy các thói quen xã hội mới, giảm sự phụ thuộc vào tiền mặt và cải thiện sự hòa nhập tài chính.

Thiết lập khuôn khổ pháp lý và chính sách thống nhất: Chính phủ nên xây dựng khuôn khổ pháp lý minh bạch, thống nhất và linh hoạt để hỗ trợ sự phát triển của công nghệ tài chính, ngân hàng kỹ thuật số và các giải pháp thanh toán mới. Hơn nữa, cần tăng cường các nỗ lực để nâng cao năng lực giám sát và đảm bảo an ninh mạng để bảo vệ người tiêu dùng khỏi gian lận, lừa đảo và vi phạm dữ liệu.

*Nguyễn Đăng Khoa - Đại học Kinh tế Thành Phố Hồ Chí Minh, UEH Mekong; Nguyễn Nhật Minh, Phạm Khánh Quân, Nguyễn Thị Hồng My, Hồ Tiến Đức - Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.

Nguồn: Thanh toán không tiền mặt - “Đòn bẩy” tài chính xanh và phát triển bền vững