Giao dịch carbon tại Việt Nam: Mức độ sẵn sàng và đầu tư của doanh nghiệp

Thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam đã chuyển từ các mục tiêu và chính sách định hướng sang giai đoạn triển khai thực tế. Với việc vận hành thí điểm hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải từ năm 2026, định giá carbon không còn là câu chuyện của riêng các nhà hoạch định chính sách. Thay vào đó, đây đang dần trở thành một yếu tố có thể ảnh hưởng đến hoạt động tuân thủ, quản lý chi phí, kế hoạch đầu tư, chuỗi cung ứng và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Xi măng là một trong các ngành được áp dụng thí điểm giao dịch carbon. (Ảnh minh họa: Nhà máy xi măng ở Quảng Trị)

Tại ấn phẩm mới của PwC Việt Nam có chủ đề "Thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam: Chủ động chuẩn bị để gia tăng lợi thế cạnh tranh", ông Nguyễn Hoàng Nam - Lãnh đạo Dịch vụ Phát triển bền vững và Biến đổi khí hậu (ESG), Phó Tổng Giám đốc, Dịch vụ Kiểm toán, PwC Việt Nam và ông Lương Thế Cường - Trưởng phòng Cấp cao, Dịch vụ Tư vấn Quản lý Rủi ro - ESG, PwC Việt Nam, đồng chia sẻ: Đối với nhiều doanh nghiệp, giai đoạn thí điểm này là cơ hội để chủ động xây dựng năng lực và nâng cao mức độ sẵn sàng tham gia thị trường tín chỉ carbon trong tương lai. Kinh nghiệm từ các thị trường carbon phát triển hơn cho thấy những doanh nghiệp sớm đầu tư vào xây dựng dữ liệu phát thải, cơ chế quản trị và năng lực giảm phát thải thường có vị thế thuận lợi hơn khi các quy định ngày càng hoàn thiện và chặt chẽ hơn.

Dựa trên những kinh nghiệm từ Thị trường carbon của Liên minh châu Âu (EU ETS), bài viết này phân tích những tác động của thị trường tín chỉ carbon đang phát triển tại Việt Nam đối với doanh nghiệp, đồng thời đề xuất các hành động doanh nghiệp có thể thực hiện ngay từ bây giờ để nâng cao mức độ sẵn sàng, quản lý rủi ro và nhận diện ra các cơ hội trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp.

Sàn giao dịch carbon trong giai đoạn thí điểm

Việt Nam hiện đang trong giai đoạn vận hành thí điểm, với trọng tâm là xây dựng nền tảng cho công tác đo đạc, báo cáo và thẩm tra phát thải (MRV), kiểm kê khí nhà kính, hoàn thiện quy trình đăng ký, cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải và nâng cao mức độ sẵn sàng tuân thủ của các ngành phát thải lớn.

Tính đến thời điểm hiện tại, sàn giao dịch thí điểm áp dụng cho 110 cơ sở thuộc các ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng, là những ngành có mức phát thải đáng kể và tương đối sẵn sàng về năng lực theo dõi, đo lường và báo cáo phát thải.

Sàn giao dịch carbon của Việt Nam chính thức khai trương ngày 29/6/2026. (Ảnh minh họa)

Tuy nhiên, theo chuyên gia PwC, sàn giao dịch trong giai đoạn thí điểm của Việt Nam có một điểm khác biệt quan trọng so với EU ETS. EU ETS vận hành dựa trên cơ chế quy định lượng phát thải khí nhà kính tối đa (absolute cap) và giảm dần giới hạn này theo thời gian. Trong khi đó, giai đoạn thí điểm tại Việt Nam áp dụng cách tiếp cận phân bổ hạn ngạch dựa trên cường độ phát thải và sản lượng, đồng thời duy trì cơ chế phân bổ miễn phí trong giai đoạn này. Điều này đồng nghĩa với việc tổng lượng phát thải của các cơ sở thuộc phạm vi áp dụng vẫn có thể gia tăng khi sản lượng tăng, trừ khi các định mức tham chiếu và cơ chế phân bổ hạn ngạch tiếp tục được siết chặt trong tương lai.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đã đưa vào áp dụng một số cơ chế linh hoạt, bao gồm việc cho phép sử dụng tín chỉ carbon đủ điều kiện cũng như một số cơ chế chuyển hạn ngạch giữa các kỳ tuân thủ. Những cơ chế này có thể hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển tiếp, song vẫn cần được thiết kế phù hợp để duy trì hiệu quả giảm phát thải và tạo tín hiệu giá carbon đáng tin cậy cho thị trường trong dài hạn.

Sàn giao dịch carbon Việt Nam chính thức khai trương vào 29/6. Theo quy định hiện nay, hệ thống giao dịch hàng hóa carbon được đặt tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), trong khi hệ thống lưu ký và thanh toán do Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm. Dữ liệu về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được quản lý tập trung trên hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý.

Bài học kinh nghiệm gì cho doanh nghiệp Việt?

Trong bối cảnh Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của hành trình xây dựng thị trường tín chỉ carbon, kinh nghiệm từ EU ETS cho thấy một thị trường carbon có thể chuyển đổi từ cơ chế tuân thủ ban đầu thành một công cụ chiến lược, hỗ trợ doanh nghiệp đưa ra các quyết định đầu tư và giảm phát thải dài hạn, ông Lương Hoàng Nam và ông Lương Thế Cường - PwC nhìn nhận.

Tín chỉ carbon đang dần trở thành một loại tiền tệ, một sản phẩm tài chính phái sinh đặc biệt. Trong giai đoạn từ nay đến 2030, carbon không còn chỉ là vấn đề tuân thủ mà trở thành yếu tố ảnh hưởng đến chi phí, đầu tư và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. (Ảnh minh họa)

Kinh nghiệm đúc kết áp dụng cho 4 giai đoạn, theo các chuyên gia, thể hiện gồm:

Giai đoạn 1 (2005–2007): Giai đoạn khởi động tập trung vào phân bổ hạn ngạch miễn phí và xây dựng nền tảng vận hành thị trường. Tuy nhiên, việc phân bổ vượt nhu cầu thực tế đã khiến giá carbon giảm mạnh.

Kinh nghiệm đúc kết cho doanh nghiệp Việt Nam: Cần xây dựng đường cơ sở đáng tin cậy dựa trên dữ liệu phát thải có chất lượng cao ngay từ đầu.

Giai đoạn 2 (2008–2012): Hạn ngạch phát thải được siết chặt hơn và phạm vi áp dụng được mở rộng trong giai đoạn này. Tuy nhiên, tình trạng dư thừa hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon vẫn tiếp tục tạo áp lực lên giá.

Kinh nghiệm là các cơ chế linh hoạt cần được thiết kế phù hợp để không làm mất đi tính khan hiếm của hạn ngạch và bảo đảm hiệu quả vận hành của thị trường.

Giai đoạn 3 (2013–2020): Giai đoạn thứ ba áp dụng mức trần phát thải thống nhất trong toàn khu vực EU, chuẩn hóa các quy tắc phân bổ, mở rộng phạm vi áp dụng và đấu giá hạn ngạch trở thành phương thức mặc định.

Giai đoạn này, kinh nghiệm cho thấy các quy định rõ ràng và nhất quán giúp nâng cao tính minh bạch, khả năng so sánh và niềm tin của các bên tham gia thị trường.

Giai đoạn 4 (2021–2030): Trong giai đoạn thứ tư, theo chuyên gia, EU tiếp tục siết chặt hạn ngạch phát thải, triển khai các cơ chế ổn định thị trường, giảm dần phân bổ miễn phí. Đồng thời, phạm vi bao phủ được mở rộng sang lĩnh vực vận tải hàng hải và thông qua ETS2, sang các tòa nhà, vận tải đường bộ và các lĩnh vực bổ sung khác.

Kinh nghiệm được rút ra là khi thị trường phát triển hơn, carbon không còn chỉ là vấn đề tuân thủ mà trở thành yếu tố ảnh hưởng đến chi phí, đầu tư và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Sự chuẩn bị của doanh nghiệp

Để thực sự nâng cao mức độ sẵn sàng từ phía doanh nghiệp, đoán cơ hội khi thị trường hoàn thiện, PwC Việt Nam cho rằng đối với doanh nghiệp Việt Nam, giai đoạn thí điểm là cơ hội phù hợp để xây dựng năng lực trước khi các yêu cầu của thị trường tín chỉ carbon trở nên toàn diện và chặt chẽ hơn. Việc chủ động hành động từ sớm không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao mức độ sẵn sàng tham gia thị trường mà còn hỗ trợ đánh giá các tác động liên quan đến phát thải, đồng thời tạo nền tảng để thích ứng với những thay đổi của thị trường trong tương lai.

Các chuyên gia khuyến nghị những bước chuẩn bị thiết yếu đối với mọi doanh nghiệp gồm:

Đối với các doanh nghiệp thuộc phạm vi của thị trường bắt buộc: Chủ động quản lý hạn ngạch phát thải và các phương án giảm phát thải.

Đối với các doanh nghiệp chưa thuộc phạm vi thị trường bắt buộc: Chuẩn bị cho các yêu cầu từ chuỗi giá trị và cơ hội từ thị trường tín chỉ carbon.

PwC Việt Nam cũng cho biết có thể hỗ trợ doanh nghiệp với mức độ sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp thông qua ba nhóm hỗ trợ chính: đánh giá mức độ sẵn sàng, xây dựng nền tảng quản trị và vận hành, cũng như thúc đẩy giá trị dài hạn từ các sáng kiến quản lý phát thải carbon.

"Việc triển khai thí điểm sàn giao dịch carbon tại Việt Nam phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét, trong đó quản lý phát thải, kết quả giảm phát thải khí nhà kính và lộ trình giảm phát thải đang dần trở thành những yếu tố quan trọng trong chiến lược phát triển của doanh nghiệp. Đối với các doanh nghiệp tại Việt Nam, dù đã thuộc hay chưa thuộc phạm vi của thị trường hạn ngạch, xu hướng này đồng nghĩa với việc cần chú trọng hơn đến chất lượng dữ liệu phát thải đáng tin cậy, hệ thống MRV hiệu quả, cơ chế quản trị rõ ràng và việc đánh giá sớm những tác động tiềm tàng từ phát thải carbon đối với hoạt động kinh doanh.

Kinh nghiệm từ EU ETS cho thấy việc chuẩn bị từ sớm có thể giúp doanh nghiệp không chỉ đáp ứng các yêu cầu trong tương lai mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh, củng cố mối quan hệ trong chuỗi giá trị và từng bước lồng ghép các yếu tố giảm phát thải vào hoạt động ra quyết định. PwC Việt Nam sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp trên hành trình nâng cao mức độ sẵn sàng tham gia thị trường tín chỉ carbon, thúc đẩy giảm phát thải và tạo dựng giá trị dài hạn", chuyên gia PwC Việt Nam kết luận.

Nguồn: Giao dịch carbon tại Việt Nam: Mức độ sẵn sàng và đầu tư của doanh nghiệp