Việt Nam - EFTA ký FTA: Hướng tới những lợi ích lớn hơn giảm thuế

Ngày 18/10, tại Hà Nội, Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA), khép lại quá trình đàm phán kéo dài từ năm 2012.

Thỏa thuận ra đời trong bối cảnh thương mại quốc tế chịu sức ép từ chính sách thuế quan, cạnh tranh địa chính trị và xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng. Đối với Việt Nam, việc thiết lập thêm một khuôn khổ thương mại với các nền kinh tế phát triển châu Âu không chỉ mang ý nghĩa đa dạng hóa thị trường mà còn tạo cơ hội tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản trị tiên tiến.

Xuất siêu 2,5 tỷ euro và dư địa mở rộng thương mại

Theo số liệu của EFTA, kim ngạch thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và bốn quốc gia thành viên đạt khoảng 4,8 tỷ euro trong năm 2025, không bao gồm hoạt động thương mại vàng của Thụy Sĩ. Trong đó, EFTA nhập khẩu 3,68 tỷ euro hàng hóa từ Việt Nam và xuất khẩu khoảng 1,14 tỷ euro, tương ứng mức thặng dư thương mại khoảng 2,5 tỷ euro nghiêng về phía Việt Nam.

Thặng dư thương mại của Việt Nam với EFTA đã tăng gấp 5 lần trong một thập kỷ, từ khoảng 500 triệu euro lên 2,5 tỷ euro. Các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang thị trường này gồm thiết bị điện, máy móc, giày dép và quần áo, đều ghi nhận tốc độ tăng trưởng bình quân trên 10% mỗi năm trong thập kỷ qua.

Việt Nam đã đạt thặng dư thương mại đáng kể với EFTA ngay cả khi chưa có hiệp định thương mại tự do. VEFTA không đơn thuần tạo ra một thị trường xuất khẩu mới, mà còn giúp củng cố quan hệ thương mại với những đối tác đã có nhu cầu lớn đối với hàng hóa Việt Nam.

(Ảnh minh họa)

Theo các cam kết được công bố, hiệp định sẽ tạo điều kiện giảm hoặc xóa bỏ thuế nhập khẩu đối với nhiều nhóm hàng hóa, đồng thời thiết lập những quy định thuận lợi hơn cho thương mại và đầu tư. Tuy nhiên, lợi ích thực tế đối với từng ngành phụ thuộc vào biểu thuế, lộ trình cắt giảm và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ của doanh nghiệp.

Na Uy là một trong những quốc gia có thể nhìn thấy lợi ích thương mại tương đối cụ thể. Theo Bộ Ngoại giao Na Uy, khoảng một nửa kim ngạch hàng hóa nước này xuất khẩu sang Việt Nam sẽ được miễn thuế ngay khi hiệp định có hiệu lực, trong khi tỷ lệ miễn thuế dự kiến vượt 98% trong vòng 7 năm.

Đối với thủy sản, Việt Nam hiện áp thuế nhập khẩu lên tới 15% đối với một số sản phẩm cá hồi và cá thu Na Uy. Theo cam kết mới, cá hồi sẽ được hưởng thuế suất 0% ngay khi VEFTA có hiệu lực, còn thuế nhập khẩu cá thu được xóa bỏ trong vòng ba năm. Những thay đổi này có thể giúp nhà nhập khẩu Việt Nam giảm chi phí, đa dạng hóa nguồn cung, đồng thời gia tăng cạnh tranh trên thị trường thực phẩm trong nước.

Tác động của hiệp định đối với Việt Nam không chỉ nằm ở việc mở rộng xuất khẩu hay giảm giá hàng hóa tiêu dùng. EFTA còn là nguồn cung máy móc công nghiệp, thiết bị điện, dược phẩm và công nghệ sản xuất. Việc giảm các rào cản thương mại có thể giúp doanh nghiệp trong nước tiếp cận thiết bị và giải pháp kỹ thuật với điều kiện thuận lợi hơn, qua đó hỗ trợ quá trình hiện đại hóa nhà máy và cải thiện năng suất lao động.

Sự gia tăng của hàng hóa nhập khẩu từ các quốc gia phát triển cũng đặt ra sức ép cạnh tranh đối với doanh nghiệp Việt Nam. Lợi ích từ giảm thuế vì vậy sẽ không phân bổ đồng đều mà phụ thuộc vào khả năng nâng cấp sản phẩm, kiểm soát chi phí và đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật của từng doanh nghiệp.

Cơ hội thu hút công nghệ và vốn đầu tư chất lượng cao

Theo Bộ Công Thương, tính đến cuối năm 2025, Thụy Sĩ có 234 dự án đầu tư còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký hơn 2,4 tỷ USD. Na Uy có 62 dự án với tổng vốn đăng ký hơn 201 triệu USD. Dù quy mô vốn còn tương đối khiêm tốn so với nhiều đối tác đầu tư lớn, hai quốc gia này có thế mạnh trong những lĩnh vực đòi hỏi trình độ công nghệ và quản trị cao.

Trong cuộc trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass cho biết nhiều tập đoàn như Schindler, ABB, Bühler và Nestlé đã hoạt động tại Việt Nam trong nhiều thập kỷ, tham gia các lĩnh vực chế biến thực phẩm, thiết bị năng lượng, lưới điện thông minh, kiểm định chất lượng và công nghệ công nghiệp.

Theo Đại sứ Gass, một doanh nghiệp cà phê lớn của Thụy Sĩ hiện chế biến khoảng 25% sản lượng cà phê Việt Nam thành các sản phẩm có giá trị gia tăng cao để xuất khẩu ra thị trường toàn cầu. Trong lĩnh vực công nghệ y tế, doanh nghiệp Thụy Sĩ cũng đang sản xuất thiết bị trợ thính tại TP. HCM để phục vụ thị trường châu Á.

Những hoạt động này minh họa một hướng đi quan trọng: thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu hoặc hàng hóa gia công, Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào các công đoạn chế biến, sản xuất công nghệ cao và phân phối quốc tế. Với sự hiện diện của các doanh nghiệp có năng lực nghiên cứu và phát triển, cơ hội không chỉ giới hạn ở dòng vốn đầu tư trực tiếp mà còn bao gồm chuyển giao kinh nghiệm quản trị và phát triển hệ thống nhà cung cấp trong nước.

Đối với Na Uy, hợp tác đầu tư tập trung vào những lĩnh vực tương đối khác biệt như công nghiệp hàng hải, đóng tàu, nuôi trồng thủy sản và năng lượng tái tạo. Theo Đại sứ Na Uy Stein Iversen, VEFTA có thể bổ trợ cho quan hệ Đối tác chiến lược xanh Việt Nam - Na Uy, với những lĩnh vực ưu tiên như điện gió ngoài khơi, vận tải biển phát thải thấp, nuôi biển, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ rừng.

Hiệp định không chỉ điều chỉnh thương mại hàng hóa mà còn bao gồm các cam kết về dịch vụ tài chính, viễn thông, đầu tư, sở hữu trí tuệ và phát triển bền vững. Việc thiết lập một khuôn khổ pháp lý minh bạch và có khả năng dự báo cao hơn được kỳ vọng giúp doanh nghiệp quốc tế yên tâm mở rộng hoạt động, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia các chuỗi cung ứng dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Một nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với hoạt động sản xuất là quy tắc xuất xứ. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng của nhiều ngành công nghiệp trải rộng qua nhiều quốc gia, khả năng đáp ứng các yêu cầu về nguồn gốc nguyên liệu, tỷ lệ giá trị gia tăng và công đoạn chế biến sẽ quyết định doanh nghiệp có được hưởng ưu đãi thuế quan hay không. Đây cũng là yếu tố có thể thúc đẩy các nhà sản xuất tại Việt Nam điều chỉnh chiến lược mua nguyên liệu và tổ chức sản xuất.

Dù vậy, các cam kết mới không đồng nghĩa với việc dòng vốn đầu tư và công nghệ sẽ tự động chảy vào Việt Nam. Khả năng thu hút những dự án có giá trị gia tăng cao vẫn phụ thuộc vào chất lượng hạ tầng, nguồn nhân lực, năng lực của doanh nghiệp hỗ trợ trong nước và mức độ ổn định của môi trường kinh doanh.

VEFTA hiện mới hoàn tất việc ký kết và chưa chính thức có hiệu lực. Trong thời gian chờ hoàn tất các thủ tục cần thiết, doanh nghiệp xuất nhập khẩu có thể bắt đầu rà soát biểu thuế, quy tắc xuất xứ và các yêu cầu chứng nhận liên quan. Theo EFTA, biểu cam kết thuế quan và quy định xuất xứ chi tiết đã được công bố trong các phụ lục hiệp định, làm cơ sở để doanh nghiệp chuẩn bị trước khi những ưu đãi thương mại chính thức được áp dụng.

Nguồn:Việt Nam - EFTA ký FTA: Hướng tới những lợi ích lớn hơn giảm thuế