Sức ép mới đang len vào mọi ngóc ngách kinh tế Mỹ

Kể từ khi chiến sự với Iran bùng nổ hồi đầu năm nay, giá nhiên liệu trở thành mối quan tâm lớn của người lái xe Mỹ. Trong khi giá xăng không chì chưa chạm các mức cao kỷ lục, giá diesel đã lập kỷ lục mới, lên 6,31 USD/gallon ngày 16/9. Tại một hội nghị do Morgan Stanley tổ chức ngày 15/9, giám đốc thương mại của công ty đường sắt Norfolk Southern cho biết giá diesel tại California đã lên tới 8 USD/gallon.

Các nhà kinh tế và chuyên gia chuỗi cung ứng cảnh báo tác động ban đầu sẽ tập trung ở lĩnh vực vận tải, nhưng sau đó có thể lan sang giá hàng hóa và dịch vụ trên toàn nền kinh tế.

Từ vận tải đến giá hàng hóa

Giá diesel tăng đang làm chi phí vận chuyển hàng hóa và nhiên liệu tăng theo. Theo ông Jeff Lenard, Phó chủ tịch Hiệp hội các cửa hàng tiện lợi quốc gia, chi phí đưa xăng tới các trạm bán lẻ tăng, trong khi phí thanh toán bằng thẻ cũng cao hơn do được tính theo tỷ lệ phần trăm trên giá nhiên liệu.

Các nhà bán lẻ phải lựa chọn giữa hấp thụ chi phí hoặc chuyển sang người tiêu dùng. Biên lợi nhuận gộp hiện đã thu hẹp khoảng 15 cent/gallon, tương đương mức biên lợi nhuận ròng thông thường.

Giá dầu diesel được hiển thị tại Encinitas, California, Mỹ, ngày 16/9/2026. (Ảnh: Mike Blake/Reuters)

Sức ép cũng lan sang các mặt hàng trong cửa hàng. Khoai tây chiên, nước ngọt, bánh rán và nhiều sản phẩm khác đều được vận chuyển bằng xe tải chạy diesel. Bà Carmit Glik, CEO Ship4wd (một công ty giao nhận vận tải kỹ thuật số đa năng), cho biết chi phí diesel cuối cùng đi vào cước vận chuyển, máy móc nông nghiệp, giao đồ ăn, sưởi ấm và bất cứ sản phẩm nào có liên quan đến xe tải.

Tuy nhiên, người tiêu dùng thường cảm nhận tác động sau vài tuần, khi các khoản phụ phí lần lượt được chuyển qua chuỗi cung ứng.

Các doanh nghiệp vận tải đường bộ, đặc biệt là đơn vị nhỏ và chủ xe tự vận hành, chịu sức ép trực tiếp nhất. Một số có thể phải thu hẹp hoạt động, làm giảm năng lực vận chuyển và đẩy chi phí lên cao hơn.

Các hãng vận tải lớn có khả năng chống chịu tốt hơn nhờ cơ chế phụ phí nhiên liệu, nhưng cũng không hoàn toàn miễn nhiễm. Ông Brad Delco, Giám đốc tài chính của "gã khổng lồ" vận tải đường bộ J.B. Hunt, cho biết biến động nhiên liệu hiện thuộc nhóm “mạnh và bất thường nhất” trong lịch sử hoạt động của công ty. Giá diesel kỷ lục đang gây sức ép ít nhất 10 triệu USD lên kết quả kinh doanh.

Nông dân cũng chịu tác động lớn bởi diesel được sử dụng để vận chuyển phân bón, nông sản và vận hành máy móc. Xây dựng, giao thông công cộng và phân phối thực phẩm cũng dễ tổn thương, đặc biệt khi nhiều máy móc xây dựng chạy bằng diesel và doanh nghiệp thường khó điều chỉnh các hợp đồng giá cố định.

Giá nhiên liệu cao còn có thể làm tăng chi phí đi lại. Theo ông David Russell, người đứng đầu chiến lược thị trường toàn cầu tại TradeStation Group, nhiên liệu máy bay có nhiều điểm tương đồng với diesel, vì vậy giá nhiên liệu tăng có thể gây sức ép lên giá vé máy bay trong mùa du lịch cuối năm.

Tại vùng Đông Bắc Mỹ, dầu sưởi gia đình là một mối lo khác. Giá dầu sưởi thường biến động sát với diesel do cùng sử dụng một nguyên liệu đầu vào. Ông Mark Wolfe, Giám đốc điều hành Hiệp hội Giám đốc Hỗ trợ Năng lượng Quốc gia, cho biết các hộ gia đình có thể phải trả nhiều hơn tới 31% trong mùa đông này nếu giá duy trì ở mức hiện tại.

Điểm nghẽn nằm ở công suất lọc dầu

Theo ông Jack Buffington, Phó giáo sư quản lý chuỗi cung ứng tại Đại học Denver, nguyên nhân chính khiến giá diesel tăng mạnh không nằm ở giá dầu thô mà ở sự thiếu hụt công suất lọc dầu trên toàn cầu.

Giá dầu diesel tại Mỹ tăng mạnh kể từ đầu năm tới nay.

Gần như toàn bộ công suất lọc dầu khả dụng trên thế giới đang được sử dụng, trong khi khoảng 20% công suất toàn cầu có thể đang phải ngừng hoạt động. Những gián đoạn tại Vịnh Ba Tư và Biển Đỏ cũng gây sức ép, nhưng ông Buffington cho rằng việc mất công suất lọc dầu tại Nga và Trung Đông, đặc biệt là Nga, mới là vấn đề lớn hơn.

Điều này cũng có nghĩa giá diesel khó giảm nhanh ngay cả khi xung đột chấm dứt. Theo ông Buffington, có thể mất một năm hoặc lâu hơn để giá trở lại mức 4 USD/gallon.

Ông Steve Blough, chiến lược gia trưởng về chuỗi cung ứng tại Infios, cho rằng thị trường vẫn có nguy cơ xuất hiện thêm cú sốc khi công suất lọc dầu tại các bang vùng Vịnh giảm, chiến sự Ukraine làm gián đoạn sản lượng của Nga và các sự cố liên quan đến hạ tầng dầu mỏ tiếp tục kéo dài.

Chưa thể nhìn thấy điểm kết thúc

Diễn biến giá diesel trong mùa đông sẽ phụ thuộc lớn vào thời gian gián đoạn tại eo biển Hormuz và tình trạng các nhà máy lọc dầu của Nga. Trong khi đó, công suất sử dụng của các nhà máy lọc dầu Mỹ đã gần chạm mức tối đa, khiến dư địa ứng phó với cú sốc nguồn cung rất hạn chế.

Một số nhà máy lọc dầu có thể hưởng lợi khi “crack spread” - chênh lệch giữa giá dầu thô và giá bán buôn sản phẩm dầu mỏ - được nới rộng. Các hãng vận tải lớn cũng có lợi thế nhất định khi mua nhiên liệu ở giá bán buôn và thu phụ phí nhiên liệu từ khách hàng.

Trong cuộc họp báo sau cuộc họp FOMC ngày 16/9, Chủ tịch Fed Kevin Warsh đề cập crack spread như một yếu tố góp phần tạo áp lực lạm phát, cho thấy tác động của cú sốc năng lượng không chỉ nằm ở giá dầu thô mà còn ở chi phí của các sản phẩm cuối cùng.

Triển vọng giá diesel vì thế vẫn phụ thuộc lớn vào địa chính trị và khả năng khôi phục công suất lọc dầu. Theo ông David Russell, ở thời điểm hiện tại, những dự báo quá chắc chắn về diễn biến tiếp theo đều khó có cơ sở.

“Lần đầu tiên kể từ khi xung đột Iran bắt đầu, chúng ta không còn một kịch bản cơ sở. Chúng ta đơn giản là không biết phải mô hình hóa hồi kết như thế nào”, các nhà phân tích JPMorgan viết trong báo cáo ngày 17/9.

Theo JPMorgan, giả định rằng các gián đoạn hiện nay chỉ mang tính tạm thời “ngày càng khó duy trì”.

Sức ép từ giá nhiên liệu vì thế có thể tiếp tục lan rộng, từ vận tải và sản xuất đến giá hàng hóa và chi phí sinh hoạt của người tiêu dùng Mỹ.

Nguồn:Sức ép mới đang len vào mọi ngóc ngách kinh tế Mỹ