Chỉ định thầu dưới góc nhìn hậu kiểm: Lường sớm những rủi ro

Lĩnh vực ghi nhận việc áp dụng chỉ định thầu mạnh mẽ nhất là giao thông đường bộ - trục “xương sống”, huyết mạch của hệ thống hạ tầng quốc gia. Ảnh: Lê Tiên

Hình thức chỉ định thầu đang giúp rất nhiều chủ đầu tư đẩy nhanh tiến độ các công trình, dự án, nhưng để hoàn thành trọn vẹn và hiệu quả, cần triển khai chặt chẽ quá trình lựa chọn nhà thầu và quản lý thực hiện hợp đồng sau đấu thầu…

Nhiều lĩnh vực gia tăng chỉ định thầu

Kể từ ngày 1/7/2025, khi Luật số 90/2025/QH15 chính thức có hiệu lực, việc áp dụng chỉ định thầu đối với nhiều gói thầu quy mô lớn đã gia tăng rõ rệt. Theo quy định tại Điều 78 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, nhiều dự án trọng điểm, cấp bách được phép chỉ định thầu nhằm rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu, bảo đảm tiến độ và hiệu quả triển khai.

Một trong những lĩnh vực ghi nhận việc áp dụng chỉ định thầu mạnh mẽ nhất là giao thông đường bộ - trục “xương sống”, huyết mạch của hệ thống hạ tầng quốc gia. Đơn cử, cuối năm 2025, Gia Lai hoàn tất lựa chọn nhà thầu thực hiện 2 gói thầu xây lắp quy mô nghìn tỷ thuộc Dự án thành phần 1: Đoạn tuyến từ Km0+000 - Km22+000, có tổng mức đầu tư 6.989 tỷ đồng, thuộc Đường bộ cao tốc Quy Nhơn - Pleiku chỉ trong 30 ngày thông qua hình thức chỉ định thầu rút gọn. Cụ thể, Liên danh Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn - Công ty CP Xây dựng công trình 510 được chỉ định thực hiện Gói thầu xây lắp XL.01 với giá 2.801,85 tỷ đồng. Tại Gói thầu xây lắp XL.02, Liên danh Công ty CP Tập đoàn Phúc Lộc - Công ty CP Tập đoàn Trí Nam được chỉ định thầu với giá 2.037,089 tỷ đồng. Nhờ đó, công trình đã kịp khởi công vào ngày 19/12/2025 chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc.

Cùng thuộc cao tốc Quy Nhơn - Pleiku, Dự án thành phần 3: Đoạn tuyến từ Km90+000-Km125+000, với tổng vốn đầu tư 9.169 tỷ đồng, cũng được phê duyệt áp dụng chỉ định thầu để lựa chọn nhà thầu. Theo Kế hoạch được công bố, Gói thầu XL01 có giá 3.397 tỷ đồng, Gói thầu XL02 có giá 3.609 tỷ đồng, với thời gian tổ chức lựa chọn nhà thầu chỉ trong 15 ngày.

Ban Quản lý dự án 85 (Bộ Xây dựng) vừa công khai kết quả Gói thầu số 7-XL Thi công xây dựng công trình cầu, đường và các công trình trên tuyến thuộc Dự án Đầu tư hoàn thiện hầm Núi Vung thuộc tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông thông qua chỉ định thầu rút gọn trong nước. Nhà thầu được giao thực hiện là Liên danh Công ty CP Đầu tư hạ tầng giao thông Đèo Cả - Công ty CP Đầu tư và Xây dựng Thái Yên - Công ty CP Công trình 6 - Công ty CP IDC Đông Dương, với giá trúng thầu 466 tỷ đồng…

Bên cạnh lĩnh vực giao thông, việc chỉ định thầu đang được áp dụng rộng rãi tại các dự án nhà ở xã hội theo Nghị quyết số 201/2025/QH15 ngày 29/5/2025 của Quốc hội. Từ ngày 1/7/2025 đến nay, thông qua hình thức chỉ định thầu rút gọn, một số dự án phát triển nhà ở xã hội đã hoàn tất chọn nhà thầu xây lắp. Trong đó, Dự án Nhà ở xã hội Công đoàn tại Bến Tre, nay là tỉnh Vĩnh Long được giao cho Tổng công ty 789; Dự án Nhà ở xã hội Công đoàn tại Bắc Giang, nay là tỉnh Bắc Ninh trao cho Công ty CP Xây dựng và Sản xuất thép Hoà Bình; Dự án Nhà ở xã hội thành phố Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình được trao cho Công ty CP Licogi 13, Công ty CP Licogi13FC...

Nhằm đảm bảo công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Dự án Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam cơ bản hoàn thành trước tháng 12/2026 để bàn giao mặt bằng cho nhà thầu thi công xây dựng, 20 tỉnh, thành phố nơi dự án đi qua đang khẩn trương hoàn tất thủ tục chỉ định nhà thầu xây dựng các khu tái định cư.

Từ Nghị quyết số 298/NQ-CP ngày 26/9/2025 về triển khai xây dựng hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tại 248 xã biên giới đất liền, cơ chế chỉ định thầu cũng phát huy hiệu quả rõ nét, giúp 22 địa phương biên giới đơn giản hóa thủ tục đầu tư, đẩy nhanh tiến độ triển khai hàng trăm dự án.

Trong bối cảnh Việt Nam đang dồn lực phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội, nhiều nghị quyết cho phép áp dụng cơ chế thí điểm, chính sách đặc thù đã được ban hành. Theo đó, số lượng gói thầu áp dụng hình thức chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt thuộc phạm vi điều chỉnh của các nghị quyết này ngày càng gia tăng.

Để phát huy những mặt tích cực của chỉ định thầu, cần “kích hoạt” cơ chế giám sát quá trình thực hiện chỉ định thầu và triển khai gói thầu theo hợp đồng. Ảnh: Tiên Giang

Lường sớm những rủi ro

Trao đổi với phóng viên Báo Đấu thầu, nhiều chủ đầu tư đánh giá cao hiệu quả và tính linh hoạt của hình thức chỉ định thầu. Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) cho biết, nếu như đấu thầu thông thường cần thời gian khoảng 2 tháng thì chỉ định thầu chỉ tính bằng ngày, giúp đẩy nhanh đáng kể thời gian triển khai gói thầu, dự án. Chung quan điểm, đại diện một ban quản lý dự án giao thông tại khu vực miền Trung đánh giá, việc mở rộng chỉ định thầu đặc biệt phù hợp với các dự án có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển vùng, liên kết vùng. Việc hoàn tất quy trình chỉ định thầu từ gửi hồ sơ yêu cầu, đánh giá hồ sơ đề xuất kỹ thuật, thương thảo, ký hợp đồng với nhà thầu được lựa chọn thường chỉ 15 - 20 ngày, thậm chí chỉ vài ngày, sẽ tạo điều kiện giúp các công trình khởi công sớm, giảm chi phí xã hội và kịp thời giải ngân vốn đầu tư công, tạo hiệu ứng tích cực cho tăng trưởng kinh tế.

Mang lại nhiều lợi ích, nhưng hình thức chỉ định thầu cũng tiềm ẩn không ít rủi ro nếu việc áp dụng không được thực hiện đúng quy định. Một đơn vị tư vấn quản lý dự án nhìn nhận, sai phạm không xuất phát từ chủ trương chỉ định thầu, mà có thể ở khâu xác định điều kiện áp dụng, lập hồ sơ, thẩm định năng lực nhà thầu và kiểm soát giá gói thầu. Trong điều kiện phải quyết liệt đẩy nhanh tiến độ, không ít chủ đầu tư có tâm lý ưu tiên tốc độ hơn tính tuân thủ, dẫn đến quy trình thiếu chặt chẽ, chưa bảo đảm đầy đủ căn cứ pháp lý. Khi công tác hậu kiểm được tăng cường, những “khoảng trống” này có thể trở thành rủi ro, tác động trực tiếp đến trách nhiệm giải trình và uy tín của chủ đầu tư.

Ở góc độ pháp lý, ông Nguyễn Hồng Chuyên, Tổng giám đốc Công ty CP Sở hữu trí tuệ Davilaw cho rằng, pháp luật đã “mở nút thắt” về cơ chế, nhưng không vì thế mà xem nhẹ quy trình áp dụng hình thức chỉ định thầu, bởi quy định càng thông thoáng thì việc triển khai lại càng phải chặt chẽ. Đây cũng là thách thức không nhỏ đối với các chủ đầu tư trong quá trình lựa chọn nhà thầu và quản lý thực hiện hợp đồng sau đó.

Theo ông Chuyên, khi phê duyệt hồ sơ yêu cầu chỉ định thầu, chủ đầu tư cần đặc biệt chú trọng rà soát biểu mẫu hợp đồng, cũng như công tác quản lý thực hiện hợp đồng. Đáng lưu ý, ngoài việc tuân thủ pháp luật về đấu thầu, nội dung hợp đồng cần phải tính đến việc quản trị các rủi ro có thể phát sinh từ phía Nhà nước trong tương lai, bởi hợp đồng chính là “chốt chặn” quan trọng nhất trách nhiệm của các bên trong toàn bộ quá trình tổ chức mua sắm công.

TS. Nguyễn Việt Hùng, chuyên gia đấu thầu nhìn nhận, hệ thống pháp luật hiện nay trao quyền “chọn mặt gửi vàng” ở nhiều công trình cụ thể cho nhiều chủ đầu tư. Để phát huy những mặt tích cực của chỉ định thầu, cần “kích hoạt” cơ chế giám sát quá trình thực hiện chỉ định thầu và triển khai gói thầu theo hợp đồng. TS. Nguyễn Việt Hùng gợi mở, chủ đầu tư cần công khai thông tin minh bạch và kịp thời để tăng cường sự tham gia, giám sát của xã hội.

Nguồn: Chỉ định thầu dưới góc nhìn hậu kiểm: Lường sớm những rủi ro