Vàng trong nước gánh vai trò trú ẩn, áp lực tỷ giá tăng

Vàng thế giới đổi nhịp, vì sao Việt Nam luôn đắt?

Hơn một năm qua, giá vàng tại Việt Nam liên tục khiến thị trường sửng sốt. Có thời điểm, một lượng vàng miếng SJC cao hơn giá thế giới quy đổi tới 19–20 triệu đồng. Ngay cả vàng nhẫn, vốn sát với giá nguyên liệu cũng nhiều lúc đắt hơn thế giới 13–20 triệu đồng tùy thương hiệu.

Trong khi đó, thế giới bước vào một “chế độ vàng” hoàn toàn mới: giá quốc tế liên tục vượt mốc 3.000 USD/ounce, ngân hàng trung ương các nước mua trên 1.000 tấn mỗi năm suốt ba năm liền. Theo Ngân hàng Trung ương châu Âu, vàng thậm chí đã vượt đồng euro để trở thành tài sản dự trữ lớn thứ hai toàn cầu, chỉ sau USD.

Trong bối cảnh ấy, câu hỏi không chỉ là “vì sao vàng tăng”, mà phải ngược lại: “vì sao vàng ở Việt Nam lại đắt hơn thế giới tới 15–20 triệu đồng mỗi lượng và khoảng chênh đó phản ánh điều gì về cách người Việt phòng thủ tài sản?”

Ở bình diện quốc tế, vàng đang được định nghĩa lại. Nếu trước đây nó chủ yếu là hàng rào chống lạm phát, thì hiện nay còn trở thành “bảo hiểm” trước rủi ro địa chính trị và trừng phạt tài chính. Từ Ba Lan tới Trung Quốc, Ấn Độ hay Thổ Nhĩ Kỳ, ngân hàng trung ương tăng mạnh mua vàng để vừa đa dạng hóa dự trữ khỏi USD, vừa phòng những biến động của trật tự tài chính toàn cầu vì xung đột và thương chiến.

Với một nền kinh tế nhỏ, mở, lệ thuộc xuất khẩu như Việt Nam, việc người dân tích trữ vàng là điều dễ lý giải. Các cú sốc quốc tế, từ lãi suất Mỹ đến thương chiến thường truyền thẳng vào tỷ giá và lạm phát trong nước. Khi mua vàng, người dân đang tự mua “bảo hiểm” cho từng gia đình.

Nhưng nếu chỉ vì nhu cầu phòng thủ, mức chênh lệch giá giữa trong nước và thế giới đã không cần lớn và kéo dài đến vậy.

Theo Hội đồng Vàng Thế giới, nhu cầu vàng tại Việt Nam đang thay đổi sâu sắc: vàng miếng và vàng đầu tư tăng mạnh, trong khi vàng trang sức giảm trên 10% ở nhiều năm thuộc nhóm giảm sâu nhất châu Á. Điều này cho thấy người dân không còn xem vàng là hàng hóa tiêu dùng mà là “kho chứa” tài sản.

Vấn đề cốt lõi là: nếu không mua vàng, người dân còn có lựa chọn hợp pháp nào để giữ giá trị tài sản?

Ở các thị trường phát triển, cá nhân bình thường có rất nhiều kênh phòng thủ: trái phiếu chính phủ dài hạn, quỹ trái phiếu, ETF, sản phẩm bảo toàn sức mua, tài khoản ngoại tệ với cơ chế phòng ngừa rủi ro rõ ràng. Tức họ có một “thực đơn” phong phú.

Ở Việt Nam, thực đơn ấy mỏng hơn nhiều. Thị trường trái phiếu doanh nghiệp vừa trải qua biến động lớn; cơ hội mua trái phiếu an toàn cho cá nhân còn hạn chế; công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá hay lạm phát gần như không dành cho hộ gia đình. Trong thực tế, người dân đứng trước vài lựa chọn quen thuộc: gửi tiết kiệm VND với lãi suất giảm, mua bất động sản nếu đủ khả năng, giữ chút USD và mua vàng.

Khi lựa chọn hạn chế, vàng phải “gánh” nhiều vai hơn: vừa tài sản trú ẩn, vừa biểu tượng an toàn. Giá thế giới chỉ cần nhích lên, dòng tiền phòng thủ trong nước lập tức chảy mạnh về vàng.

Trong khi đó, cung vàng miếng không thể linh hoạt như cổ phiếu hay ETF vàng. Từ năm 2012, thị trường vàng miếng được điều hành rất chặt. Đến tháng 10/2025, Nghị định 232/2025/NĐ-CP tiếp tục bổ sung yêu cầu về minh bạch, tiêu chuẩn sản phẩm, kết nối dữ liệu giao dịch và trách nhiệm của doanh nghiệp được cấp phép.

Nói cách khác, thị trường vàng miếng được thiết kế để giảm vàng hóa và giữ ổn định tiền tệ chứ không phải để điều tiết cung cầu như một thị trường tài sản thông thường. Vì vậy, khi nhu cầu phòng thủ tăng mạnh, cung không thể tăng kịp, và khoảng chênh giá với thế giới là điều khó tránh.

Điều đáng lo không phải từng phiên tăng giảm, mà là việc chênh lệch 15–20 triệu đồng duy trì nhiều tháng. Khoảng cách ấy giống như “phí bảo hiểm” mà người giữ vàng phải trả để tự bảo vệ mình. Nếu có nhiều kênh phòng thủ hơn, phần phí ấy đã được chia nhỏ.

Trong thực tế, chênh lệch giá vàng đang vận hành như một dạng “tỷ giá ngầm”, thể hiện chi phí phòng thủ của người nắm VND, tức họ chấp nhận trả thêm bao nhiêu so với thế giới để giữ một lượng vàng trong nước.

Khi mức chênh không thu hẹp theo chu kỳ mà kéo dài, nó trở thành chỉ báo vĩ mô quan trọng của điều hành tiền tệ. Mỗi đợt vàng tăng mạnh đều kéo theo hệ quả lan tỏa: tâm lý rút tiết kiệm mua vàng, ngân hàng phải nâng lãi suất huy động để giữ tiền, áp lực nhập lậu vàng tăng, nhu cầu.

Giá vàng tại Việt Nam cao hơn thế giới 15–20 triệu đồng, trong khi giá quốc tế lập đỉnh và các ngân hàng trung ương mua hàng nghìn tấn mỗi năm.

Tài sản phòng thủ dưới lăng kính “X-Quang”

Điều hành thị trường vàng là một nhiệm vụ kỹ thuật phức tạp, liên kết chặt chẽ với chính sách tiền tệ và tỷ giá. Nhưng trước khi bàn đến giải pháp, quan trọng hơn là nhận diện rõ “ba vùng nghi vấn” đang hiện lên trên tấm phim X-quang của chênh lệch giá vàng Việt Nam và thế giới.

Để hiểu vai trò thực sự của vàng, cần một bản đồ tài sản hộ gia đình: vàng, tiền gửi, bất động sản, chứng khoán, trái phiếu, quỹ… chiếm tỷ trọng ra sao? Khi các kênh phòng thủ dài hạn và an toàn còn hạn chế, người dân buộc phải dồn dòng tiền vào vàng. Và mỗi khi dòng tiền tập trung vào một kênh duy nhất, rủi ro thị trường bị phóng đại.

Chênh lệch giá vàng thường đi kèm những giai đoạn thị trường ngoại hối căng thẳng. Khi Gap tăng, tỷ giá chính thức và tự do phản ứng ra sao? Dòng tiền giữa VND - USD - vàng dịch chuyển thế nào? Nếu vàng và tỷ giá cùng phản ứng trước một nhóm cú sốc từ lo ngại sức khỏe đồng tiền đến tin đồn chính sách, chỉ nhìn một chỉ số rất dễ tạo cảm giác an toàn giả.

Một ví dụ điển hình: giả sử Việt Nam nhập 50 tấn vàng mỗi năm để thu hẹp Gap, chi khoảng 5 tỷ USD. Về mặt số học, 5 tỷ USD chỉ là phần nhỏ trong kim ngạch nhập khẩu vài trăm tỷ USD. Nhưng câu hỏi quan trọng là: 5 tỷ USD ấy lấy từ đâu? Chiếm bao nhiêu so với vùng đệm dự trữ ngoại hối? So với mức cần thiết để ổn định tỷ giá trong một phiên biến động?

Nếu việc nhập vàng bằng dự trữ trở thành thói quen, Gap cao thì nhập, Gap thấp thì dừng, thị trường sẽ nhiều lần kiểm tra hành vi chính sách. Áp lực lên dự trữ ngoại hối tăng, tỷ giá VND/USD biến động nhiều hơn, và ổn định sân vàng có thể khiến sân ngoại hối căng thẳng ngược lại.

Nghị định 232/2025/NĐ-CP tăng minh bạch và chuẩn hóa thị trường. Nhưng câu hỏi mấu chốt: khung pháp lý mới có thu hẹp chênh lệch bền vững, hay chỉ siết quản lý mà chưa mở thêm kênh phòng thủ tài sản cho người dân? Nếu thị trường vàng được chuẩn hóa nhưng các kênh phòng vệ khác không phát triển, dòng tiền phòng thủ vẫn sẽ dồn về vàng, và Gap khó thu hẹp.

Chênh lệch vàng Việt Nam và thế giới không chỉ là vài chục triệu đồng trên bảng giá. Nó phản ánh mức độ đơn điệu của hệ tài sản phòng thủ trong nền kinh tế. Nó cho thấy người dân đang trả bao nhiêu để cảm thấy an toàn hơn trong một thế giới mà vàng đã đổi chế độ.

Quan trọng hơn, nó đặt ra yêu cầu đọc đúng “tấm phim X-quang” này trước khi quyết định can thiệp bằng bất kỳ công cụ nào từ quản lý cung, điều hành dự trữ tới phát triển thị trường vốn.

Nguồn: Vàng trong nước gánh vai trò trú ẩn, áp lực tỷ giá tăng