Ngân hàng thiếu dư địa vốn, lãi suất sẽ đi về đâu?

Nhu cầu vốn khổng lồ, áp lực huy động ngày càng lớn

Áp lực huy động vốn đang trở thành một trong những bài toán khó nhất của chính sách tiền tệ khi nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng tốc với nhu cầu vốn chưa từng có. Trong bối cảnh đó, việc duy trì mặt bằng lãi suất thấp để hỗ trợ doanh nghiệp nhưng vẫn đảm bảo đủ nguồn vốn cho nền kinh tế đang đặt ngành ngân hàng trước những thách thức ngày càng lớn.

Theo Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Phạm Đức Ấn, áp lực huy động vốn là một trong những yếu tố khiến việc điều hành lãi suất gặp nhiều khó khăn. Muốn giảm lãi suất cho vay, trước hết hệ thống ngân hàng phải có nguồn vốn đầu vào ổn định với chi phí hợp lý. Tuy nhiên, khi nhu cầu vốn của nền kinh tế tăng nhanh hơn khả năng huy động, sức ép lên lãi suất đầu vào là điều khó tránh khỏi.

Theo Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên mỗi năm. Để hiện thực hóa mục tiêu này, tổng vốn đầu tư toàn xã hội trong cả giai đoạn ước tính cần khoảng 38,5 triệu tỷ đồng. Trong đó, khu vực Nhà nước dự kiến chỉ đáp ứng khoảng 8,5 triệu tỷ đồng, còn gần 30 triệu tỷ đồng phải được huy động từ khu vực doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp FDI cũng như các nguồn vốn trên thị trường tài chính trong và ngoài nước.

Theo tính toán của BIDV Research, bình quân mỗi năm nền kinh tế cần khoảng 250-260 tỷ USD vốn đầu tư. Xa hơn, đến năm 2045, con số này có thể lên tới 500 tỷ USD mỗi năm nếu Việt Nam muốn hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển.

Điều đáng chú ý là trong khi nhu cầu vốn tăng rất nhanh thì cấu trúc thị trường tài chính vẫn chưa thay đổi đáng kể. Hệ thống ngân hàng tiếp tục là kênh cung ứng vốn chủ lực, chiếm khoảng 50-60% tổng nguồn vốn của nền kinh tế. Trong khi đó, thị trường trái phiếu doanh nghiệp mới chỉ đáp ứng khoảng 3-6% nhu cầu vốn, còn thị trường chứng khoán đóng góp khoảng 10-18%.

Ông Phạm Xuân Hòe, nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Ngân hàng, cho rằng các ngân hàng thương mại đang phải "gánh" quá nhiều chức năng cùng lúc. Không chỉ thực hiện vai trò trung gian thanh toán và cung ứng vốn lưu động ngắn hạn, hệ thống ngân hàng còn đảm nhận cả việc tài trợ các khoản vay trung và dài hạn là lĩnh vực lẽ ra cần được chia sẻ nhiều hơn bởi thị trường vốn. Điều này khiến bảng cân đối tài sản của các ngân hàng luôn chịu áp lực lớn.

Đáng nói hơn, nguồn vốn huy động và nhu cầu sử dụng vốn lại đang có sự lệch pha rõ rệt. Khoảng 80% tiền gửi tại các ngân hàng hiện có kỳ hạn dưới 12 tháng, trong khi dư nợ cho vay trung và dài hạn từng chiếm tới gần một nửa tổng dư nợ toàn hệ thống. Sự mất cân đối về kỳ hạn buộc các ngân hàng phải liên tục tìm kiếm nguồn vốn mới để đảm bảo thanh khoản và duy trì tăng trưởng tín dụng.

Mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10% mỗi năm đang kéo theo nhu cầu vốn chưa từng có, đặt hệ thống ngân hàng trước áp lực huy động ngày càng lớn.

Áp lực càng gia tăng khi tốc độ tăng trưởng tín dụng đang vượt khá xa tốc độ huy động vốn. Theo số liệu của NHNN tính đến ngày 15/6, tín dụng toàn hệ thống tăng 6,35% so với cuối năm trước, trong khi huy động vốn mới tăng 4,3%. Khoảng cách hơn 2 điểm phần trăm này đồng nghĩa với việc dòng tiền cho vay đang tăng nhanh hơn dòng tiền gửi, khiến cuộc cạnh tranh hút vốn giữa các ngân hàng ngày càng quyết liệt.

Thay vì đẩy mạnh lãi suất niêm yết một cách công khai, nhiều ngân hàng lựa chọn các chương trình ưu đãi dành cho từng nhóm khách hàng để gia tăng sức hấp dẫn. Trên bảng niêm yết, lãi suất tiền gửi kỳ hạn 6 tháng tại nhiều ngân hàng vẫn dao động quanh mức 6%/năm. Tuy nhiên, với khách hàng có số dư tiền gửi lớn hoặc tham gia các gói dịch vụ đi kèm, mức lãi suất thực nhận có thể cao hơn đáng kể.

Khảo sát của phóng viên cho thấy, tại một ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân, khách hàng gửi từ 200 triệu đồng đã được tư vấn hưởng mức lãi suất khoảng 8,5%/năm nếu đáp ứng các điều kiện của chương trình ưu đãi. Với những khoản tiền gửi từ 1 tỷ đồng trở lên, mức lợi tức thực nhận có thể được nâng lên gần 9%/năm thông qua các chính sách dành riêng cho khách hàng ưu tiên.

Mới đây, anh Nguyễn Văn H. (quận Hoàng Mai, Hà Nội) đến tái tục khoản tiết kiệm hơn 300 triệu đồng sau khi sổ đáo hạn. Theo bảng niêm yết, lãi suất kỳ hạn 6 tháng chỉ ở mức 6%/năm. Tuy nhiên, trong quá trình tư vấn, giao dịch viên giới thiệu một chương trình khách hàng ưu tiên với điều kiện duy trì số dư và sử dụng thêm một số dịch vụ của ngân hàng. Khi đáp ứng các điều kiện này, mức lãi suất thực nhận được nâng lên gần 9%/năm.

"Ban đầu tôi khá bất ngờ vì mức lãi suất được tư vấn cao hơn khá nhiều so với bảng niêm yết. Sau khi nghe giải thích về các điều kiện đi kèm và tính toán khoản lãi nhận được, tôi quyết định tham gia vì số tiền chênh lệch khá đáng kể", anh H. chia sẻ.

Theo các chuyên gia, những chương trình cộng thêm lãi suất dưới nhiều hình thức khác nhau phản ánh áp lực huy động vốn đang hiện hữu trong hệ thống ngân hàng. Khi nhu cầu tín dụng tiếp tục tăng để phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế, trong khi các kênh dẫn vốn dài hạn như thị trường trái phiếu và chứng khoán chưa phát triển tương xứng, cuộc cạnh tranh hút tiền gửi được dự báo sẽ còn tiếp diễn. Đây cũng là một trong những yếu tố khiến dư địa giảm sâu lãi suất huy động và lãi suất cho vay trong thời gian tới không còn nhiều như giai đoạn trước.

Mở rộng thị trường vốn để giảm áp lực cho ngân hàng

Trong bối cảnh nhu cầu vốn của nền kinh tế tăng mạnh, nhiều chuyên gia cho rằng muốn giữ mặt bằng lãi suất ổn định, không thể chỉ trông chờ vào hệ thống ngân hàng mà cần phát triển mạnh các kênh dẫn vốn khác.

Phát biểu tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp, ông Nguyễn Thanh Tùng, Chủ tịch HĐQT Vietcombank, cho biết theo tính toán của bộ phận nghiên cứu kinh tế vĩ mô của ngân hàng, để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP 10%, tỷ lệ đầu tư toàn xã hội cần đạt khoảng 40% GDP, trong khi tỷ lệ tiết kiệm trong nước hiện mới khoảng 36,5%. Nếu loại trừ khu vực kinh tế phi chính thức, khoảng trống vốn còn lớn hơn.

Theo ông Tùng, dù Vietcombank vẫn duy trì tỷ lệ dư nợ cho vay trên huy động (LDR) dưới 70%, thấp hơn nhiều so với mức trần 80% của Ngân hàng Nhà nước, nhưng nếu nhu cầu vốn tiếp tục tăng, ngay cả những ngân hàng có thanh khoản tốt cũng khó đáp ứng các dự án quy mô lớn.

Tín dụng vẫn là kênh cung ứng vốn chủ lực, trong khi thị trường vốn phát triển chậm, khiến việc giữ ổn định lãi suất ngày càng khó khăn.

Để giải quyết bài toán này, ông đề xuất cần đa dạng hóa nguồn vốn, trong đó nghiên cứu phát hành trái phiếu quốc tế thông qua Bộ Tài chính để tận dụng lợi thế về uy tín quốc gia và chi phí vốn. Đồng thời, thị trường trái phiếu doanh nghiệp cần được thúc đẩy phát triển mạnh hơn. Hiện quy mô thị trường này mới tương đương khoảng 10% GDP, thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực.

Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn cũng thừa nhận điều hành lãi suất đang chịu nhiều áp lực. Khi tín dụng tăng nhanh hơn huy động vốn, chi phí đầu vào của ngân hàng sẽ tăng, kéo theo lãi suất cho vay khó giảm sâu. Vì vậy, Ngân hàng Nhà nước đang điều tiết thanh khoản và hạn chế cuộc đua tăng lãi suất huy động giữa các tổ chức tín dụng.

Về lâu dài, cơ quan quản lý đang nghiên cứu mở rộng đối tượng được vay ngoại tệ và hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường vốn. Một điểm đáng chú ý trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Các tổ chức tín dụng là cho phép ngân hàng thương mại tham gia quản lý tài sản bảo đảm của trái phiếu doanh nghiệp.

Theo các chuyên gia, cơ chế này sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, củng cố niềm tin của nhà đầu tư, qua đó giúp thị trường trái phiếu phát triển, chia sẻ gánh nặng cung ứng vốn trung và dài hạn với hệ thống ngân hàng.

Nguồn: Ngân hàng thiếu dư địa vốn, lãi suất sẽ đi về đâu?