Nâng cao vai trò chủ động của người nông dân trong chuỗi giá trị lúa gạo

Nghịch lí tồn tại

Nước ta xuất khẩu khoảng 8,06 triệu tấn gạo, vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới, vượt Thái Lan. Đây không chỉ là thành tích về sản lượng mà còn khẳng định vị thế ngày càng quan trọng của hạt gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế. Đặc biệt, Việt Nam đã từng bước xây dựng được các giống lúa thơm mang bản sắc riêng như ST, OM, DT… được thị trường quốc tế công nhận và ưa chuộng.

Bên cạnh những điểm sáng trên có một thực tế tồn tại đó là gần 20 triệu người nông dân trồng lúa ở nước ta vẫn là một trong những nhóm có thu nhập thấp nhất so với nhiều ngành sản xuất nông nghiệp khác.

Việt Nam vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới

Trong 4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 3,33 triệu tấn gạo, thu về khoảng 1,5 tỉ USD, riêng thị trường Philippines chiếm khoảng 1,5 triệu tấn. Tuy nhiên, giá xuất khẩu bình quân chỉ đạt khoảng 468 USD/tấn, giảm khoảng 10% so với mức bình quân năm 2025 là khoảng 508 USD/tấn - đây cũng là mức giá thấp nhất trong khoảng 5 năm trở lại đây. Việt Nam đã là quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới, nhưng gần 20 triệu người nông dân trồng lúa của chúng ta vẫn là một trong những nhóm có thu nhập thấp nhất so với nhiều ngành sản xuất nông nghiệp khác.

Có thời điểm giá lúa tươi tại ruộng chỉ còn khoảng 5.000 đồng/kg, trong khi đó giá xuất khẩu gạo chỉ còn khoảng 10.000 đồng/kg. Điều này tác động trực tiếp đến hiệu quả sản xuất và thu nhập của người nông dân. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, nguyên nhân lớn nhất là yếu tố tâm lý thị trường là nguyên nhân lớn khiến giá giảm mạnh khi chỉ cần xuất hiện thông tin Philippines giảm nhập khẩu, nhiều doanh nghiệp lập tức bán ra ồ ạt để giữ thị phần và giải phóng hàng tồn kho, kéo giá gạo đi xuống.

Qua thực tế này có thể thấy, điểm yếu lớn nhất của ngành lúa gạo Việt Nam hiện nay là người nông dân chưa có khả năng điều tiết thị trường và chưa chủ động được thời điểm bán hàng. Trong khi đó, ở một số ngành nông sản khác như cà phê, người nông dân đã có xu hướng chủ động lưu trữ sản phẩm để chờ thời điểm thị trường thuận lợi hơn.

Nâng tầm giá trị trên thị trường

Trước thực tế trên, Hiệp hội Lương thực Việt Nam đưa ra một số giải pháp cần thực hiện, trước nhất là phải từng bước nâng cao vai trò chủ động của người nông dân trong chuỗi giá trị lúa gạo. Trong đó, cần thúc đẩy cơ chế để người nông dân có thể trữ lúa, thông qua liên kết với các hợp tác xã hoặc lưu trữ ngay tại hệ thống kho của doanh nghiệp xuất khẩu.

Cùng với đó, hợp tác xã/doanh nghiệp xuất khẩu có thể phối hợp với ngân hàng để xây dựng cơ chế ứng vốn phù hợp cho người nông dân sau thu hoạch, bởi chỉ khi người nông dân có khả năng lưu trữ và chủ động lựa chọn thời điểm bán hàng, họ mới thực sự được hưởng thành quả từ chính công sức lao động của mình. Khi người nông dân có lợi nhuận tốt hơn, họ sẽ đầu tư trở lại cho giống, cho chất lượng và cho sản xuất sạch, từ đó giúp ngành lúa gạo Việt Nam có thể phát triển bền vững.

Ngành lúa gạo Việt Nam cần nâng tầm giá trị

Hiệp hội cũng kiến nghị Chính phủ cùng các Bộ, ngành tiếp tục tăng cường trao đổi và hợp tác với phía Trung Quốc và Philippines nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động thương mại gạo giữa các bên; cũng như hỗ trợ mở rộng thị trường xuất khẩu, nhất là khu vực châu Phi - nơi còn nhiều tiềm năng cho gạo Việt Nam trong thời gian tới.

Song song đó, Hiệp hội kiến nghị các cơ quan chức năng tăng cường làm việc với các hãng tàu nhằm ổn định lịch trình vận chuyển, hạn chế tình trạng cắt giảm tuyến, kiểm soát các loại phụ phí và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận container rỗng trong giai đoạn cao điểm; đồng thời đẩy mạnh đầu tư và nâng cấp hạ tầng logistics, đặc biệt tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long; phát triển hệ thống kho bãi, vận tải thủy và năng lực trung chuyển phục vụ ngành lúa gạo.

Ngoài ra, cần đặc biệt bảo đảm tính thuần chủng của giống lúa, kiểm soát chất lượng đồng bộ, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc và phát triển thương hiệu cho từng dòng gạo đặc sản Việt Nam.

Nguồn: Nâng cao vai trò chủ động của người nông dân trong chuỗi giá trị lúa gạo