Khu công nghiệp thế hệ mới: Khi 'xanh, thông minh' trở thành lợi thế kinh tế

Chuyển từ “bán đất” sang xây dựng hệ sinh thái sản xuất

- Theo ông, đâu là những tiêu chí cốt lõi để nhận diện một KCN sinh thái, thông minh? Việt Nam cần một bộ tiêu chí như thế nào để đánh giá?

TS. Phan Hữu Thắng: Trước hết cần tách rõ hai khái niệm “sinh thái” và “thông minh”. Một KCN có thể xanh nhưng chưa thông minh, hoặc số hóa mạnh nhưng chưa phải KCN sinh thái. KCN thế hệ mới cần kết hợp cả hai. Khung quốc tế về KCN sinh thái của UNIDO, World Bank và GIZ, đánh giá một KCN sinh thái không chỉ dựa trên môi trường mà còn bao gồm các nhóm yếu tố về quản trị, kinh tế và xã hội.

TS. Phan Hữu Thắng Chủ tịch Liên chi hội Tài chính khu công nghiệp Việt Nam (VIPFA)

Theo tôi, có thể nhìn nhận KCN sinh thái của Việt Nam qua 7 nhóm tiêu chí. Thứ nhất là năng lượng xanh, gồm tỷ trọng năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, quản lý phụ tải và giảm phát thải CO2. Thứ hai là nước, bao gồm tiết kiệm, tái sử dụng, tuần hoàn nước và xử lý nước thải đạt chuẩn. Thứ ba là chất thải và kinh tế tuần hoàn, trong đó chất thải, phụ phẩm của doanh nghiệp này có thể trở thành đầu vào của doanh nghiệp khác.

Thứ tư là cộng sinh công nghiệp, tức trao đổi năng lượng, nước, nguyên liệu, phụ phẩm và chất thải giữa các doanh nghiệp. Thứ năm là hạ tầng xanh, từ cây xanh, giao thông xanh, công trình tiết kiệm năng lượng đến khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu. Thứ sáu là xã hội và người lao động, bao gồm điều kiện làm việc, an toàn lao động, nhà ở và dịch vụ cho người lao động cũng như quan hệ với cộng đồng. Thứ bảy là hiệu quả kinh tế, thể hiện qua năng suất sử dụng tài nguyên, chi phí vận hành, khả năng cạnh tranh và khả năng thu hút đầu tư.

Trong đó, tôi cho rằng cộng sinh công nghiệp là điểm cần đặc biệt lưu ý. Đây là yếu tố tạo ra khác biệt giữa KCN xanh và KCN sinh thái. Nếu ở KCN truyền thống, doanh nghiệp sản xuất rồi phát sinh chất thải; ở KCN xanh, doanh nghiệp tìm cách sản xuất ít gây ô nhiễm hơn; thì ở KCN sinh thái, chất thải, nước, năng lượng và phụ phẩm của doanh nghiệp này có thể trở thành nguồn lực của doanh nghiệp khác.

Đối với KCN thông minh, cần có hạ tầng số như mạng 5G/6G, IoT, trung tâm dữ liệu, nền tảng quản lý KCN và khả năng kết nối dữ liệu giữa doanh nghiệp, KCN và cơ quan quản lý. AI cũng có thể được sử dụng để dự báo nhu cầu điện, nước, ùn tắc logistics, sự cố thiết bị, nguy cơ ô nhiễm, nhu cầu đất, lao động và hạ tầng. Một yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các ngành như bán dẫn, điện tử chính xác, AI hay trung tâm dữ liệu là năng lượng thông minh. Nhà đầu tư không chỉ hỏi giá điện bao nhiêu mà còn hỏi điện có ổn định 24/7 không, có năng lượng sạch không và có thể chứng minh nguồn gốc carbon hay không.

Tôi cho rằng Việt Nam hiện cần tiếp tục hoàn thiện bộ thước đo cụ thể và có khả năng định lượng. Các Ban Quản lý KCN tại địa phương cần có những tiêu chí rõ ràng để phân biệt một KCN thực sự sinh thái, thông minh với một KCN chỉ sử dụng những khái niệm này về mặt truyền thông. Đồng thời, cần đánh giá cả khả năng cung cấp dịch vụ một cửa trên nền tảng số, từ lựa chọn đất, đăng ký đầu tư, điện, nước, logistics, tuyển dụng, hải quan, môi trường cho tới dịch vụ sau đầu tư.

“Xanh, thông minh” phải chuyển hóa thành lợi thế kinh tế

- Chi phí chuyển đổi là một trong những rào cản lớn. Theo ông, cần phân bổ trách nhiệm đầu tư và xây dựng mô hình tài chính như thế nào để thúc đẩy quá trình này?

TS. Phan Hữu Thắng: Chuyển đổi KCN không thể chỉ đặt trên vai doanh nghiệp phát triển hạ tầng hoặc các doanh nghiệp đang hoạt động trong KCN. Nếu yêu cầu doanh nghiệp tự bỏ toàn bộ chi phí để chuyển đổi thì rất khó tạo ra sự thay đổi trên diện rộng.

Theo tôi, trước hết phải nhìn nhận chuyển đổi KCN là một quá trình đầu tư tạo ra năng lực cạnh tranh dài hạn, chứ không đơn thuần là một khoản chi phí. Vì vậy, cần phân loại những hạng mục nào phải được đầu tư từ đầu ở cấp độ hạ tầng KCN, những hạng mục nào doanh nghiệp có thể tự đầu tư và những hạng mục nào cần sự tham gia của Nhà nước.

Đối với hạ tầng mang tính nền tảng như năng lượng, xử lý nước, hạ tầng số, giao thông kết nối, quan trắc môi trường..., cần có cơ chế để huy động nhiều nguồn vốn, trong đó có vốn của chủ đầu tư KCN, doanh nghiệp, tổ chức tài chính và các nguồn vốn dài hạn. Nhà nước cũng cần tạo ra cơ chế khuyến khích để những khoản đầu tư giúp giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng, tuần hoàn tài nguyên hay chuyển đổi số có thể được tính toán như một phần của chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh của KCN.

Quan trọng hơn, cần chứng minh được hiệu quả kinh tế của chuyển đổi. Doanh nghiệp sẽ khó đầu tư chỉ vì KCN được gọi là “xanh” hay “thông minh”. Nhưng nếu việc đầu tư giúp giảm chi phí năng lượng, giảm nước sử dụng, giảm chất thải, tăng hiệu quả logistics, nâng độ ổn định sản xuất và đáp ứng yêu cầu của các chuỗi cung ứng toàn cầu thì đó là một bài toán kinh tế có thể thuyết phục doanh nghiệp.

- Đến năm 2030, theo ông, những yếu tố nào sẽ quyết định sức hấp dẫn của một KCN sinh thái, thông minh so với mô hình truyền thống?

TS. Phan Hữu Thắng: Tôi cho rằng đến năm 2030, sự khác biệt sẽ ngày càng thể hiện rõ ở những yếu tố mà nhà đầu tư sử dụng để lựa chọn địa điểm. Có 6 yếu tố tôi cho rằng sẽ tạo ra khoảng cách lớn.

Thứ nhất là chất lượng và độ ổn định của năng lượng. Đây có thể trở thành yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các ngành như bán dẫn, điện tử, trung tâm dữ liệu và AI. Nhà đầu tư sẽ không chỉ hỏi giá điện mà còn quan tâm điện có ổn định 24/7, có năng lượng sạch và có khả năng truy xuất nguồn điện, carbon hay không.

Thứ hai là khả năng đáp ứng ESG và yêu cầu về carbon. KCN truyền thống chủ yếu trả lời câu hỏi “có đáp ứng quy định môi trường hay không”. KCN thế hệ mới phải tiến thêm một bước: có giúp doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu môi trường của thị trường và chuỗi cung ứng toàn cầu hay không.

Thứ ba là hệ sinh thái nhà cung cấp. Một KCN tốt không chỉ có nhiều nhà máy mà cần có các doanh nghiệp có khả năng bổ trợ cho nhau. Một nhà máy điện tử vào KCN có thể tìm được ngay các nhà cung cấp linh kiện, khuôn mẫu, bao bì, logistics, xử lý bề mặt, bảo trì, phần mềm, kiểm định và nhân lực kỹ thuật.

Thứ tư là nhân lực. Nhà đầu tư công nghệ cao sẽ quan tâm KCN có bao nhiêu kỹ sư, có trường đại học liên kết hay không, có trung tâm đào tạo, R&D và khả năng đào tạo lại lao động hay không. Vì vậy, mô hình KCN thế hệ mới cần tạo được sự kết nối giữa KCN, đại học, viện nghiên cứu, trung tâm đào tạo và doanh nghiệp.

Thứ năm là khả năng liên kết với doanh nghiệp Việt Nam. Tôi cho rằng đến năm 2030 cần có những KPI mới, chẳng hạn tỷ lệ giá trị chuỗi cung ứng trong KCN được tạo ra bởi doanh nghiệp Việt Nam. KCN truyền thống có thể vận hành theo mô hình FDI - nhà máy - nhập linh kiện - lắp ráp - xuất khẩu. Trong khi đó, KCN thế hệ mới cần hướng tới mô hình FDI - doanh nghiệp Việt Nam - nhà cung cấp - R&D - logistics - dịch vụ công nghiệp - sản xuất - xuất khẩu. Nếu làm được điều này, KCN không còn chỉ là “địa điểm cho FDI” mà trở thành hệ sinh thái chuyển hóa FDI thành năng lực nội sinh.

Thứ sáu là cách nhà đầu tư lựa chọn KCN cũng sẽ thay đổi. Từ chỗ quan tâm chủ yếu đến đất, giá, ưu đãi và hạ tầng, nhà đầu tư sẽ xem xét tổng thể hệ sinh thái, năng lượng, carbon, chuỗi cung ứng, nhân lực, công nghệ, logistics, dữ liệu và tổng chi phí trước khi quyết định. Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng không phải cứ gắn chữ “smart”, “green” hay “eco” lên KCN thì đương nhiên thu hút được FDI tốt hơn.

Nhà đầu tư cuối cùng vẫn nhìn vào tổng chi phí, độ tin cậy, tốc độ triển khai, thị trường, logistics, nhân lực, nhà cung cấp, năng lượng và khả năng xuất khẩu. Vì vậy, KCN sinh thái, thông minh chỉ thực sự tạo ra lợi thế khi “xanh” và “thông minh” chuyển hóa thành hiệu quả kinh tế thực tế.

Nếu đặt thành một công thức nghiên cứu cho Việt Nam đến năm 2030, tôi đề xuất theo hướng: Sức hấp dẫn KCN 2030 = Hạ tầng × Năng lượng × Hệ sinh thái cung ứng × Nhân lực × Công nghệ số × Xanh/Carbon × Logistics × Dịch vụ đầu tư. Trong đó, chất lượng FDI và mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước nên được xem là hai kết quả đầu ra quan trọng để đánh giá một KCN có thực sự tạo ra giá trị phát triển hay không.

Trân trọng cảm ơn ông!

Nguồn: Khu công nghiệp thế hệ mới: Khi 'xanh, thông minh' trở thành lợi thế kinh tế