Hàng rào thuế quan "vẽ lại" bản đồ kinh tế thế giới

Các cuộc khủng hoảng liên tiếp diễn ra đe dọa tính bền vững của dòng chảy thương mại toàn cầu (Ảnh: JOC)

Thương mại tự do toàn cầu đang rạn nứt

Theo báo cáo mới nhất của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) công bố ngày 19/3/2026, tổng kim ngạch hàng hóa toàn cầu bị ảnh hưởng bởi các biện pháp thuế quan mới tăng hơn bốn lần so với cùng kỳ năm trước - đạt 2.640 tỷ USD, chiếm 11,1% tổng nhập khẩu thế giới. Đây là mức cao nhất trong hơn 15 năm.

Tổng Giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala nhận định: "Gần 1/5 lượng hàng nhập khẩu thế giới hiện bị ảnh hưởng bởi các biện pháp thuế quan được áp dụng từ năm 2009 đến nay, so với mức 12,6% chỉ một năm trước." Bà kêu gọi các thành viên WTO tận dụng bất ổn thương mại hiện tại để thúc đẩy cải cách hệ thống thương mại đa phương.

Nhưng bức tranh không chỉ có màu tối. Thương mại toàn cầu năm 2025 thực tế tăng trưởng 4,6% - cao gần gấp đôi dự báo tháng 10/2025 là 2,4%. Hai yếu tố chính tạo nên nghịch lý này.

Thứ nhất là làn sóng "frontloading" – là việc các doanh nghiệp đẩy mạnh nhập hàng trước khi thuế quan Mỹ có hiệu lực vào tháng 8/2025. Thứ hai và quan trọng hơn, sự bùng nổ thương mại hàng hóa liên quan đến AI.

WTO ghi nhận thương mại hàng hóa phục vụ AI tăng 21,9% trong năm 2025, đạt 4,18 nghìn tỷ USD — chiếm đến 42% tổng tăng trưởng thương mại toàn cầu, dù nhóm hàng này chỉ chiếm 1/6 tổng thương mại.

Theo báo cáo McKinsey Global Institute được công bố cùng thời điểm, riêng lô hàng phần cứng AI toàn cầu tăng 37% trong 2025, trong đó Mỹ ghi nhận mức tăng nhập khẩu chip và linh kiện bán dẫn tới 66%. Đây là lý do chip và thiết bị bán dẫn - dù nằm trong tầm ngắm của cuộc chiến thương mại Mỹ–Trung - vẫn được hưởng quy chế miễn thuế hầu hết trong các gói thuế quan mới.

Cấu trúc thương mại toàn cầu đang tái định hình theo hướng phân mảnh. WTO ước tính đến cuối tháng 2/2026, chỉ còn 72% thương mại thế giới được thực hiện theo nguyên tắc Tối huệ quốc (MFN), thấp hơn nhiều so với khoảng 80% đầu năm 2025. Trung Quốc đang chuyển hướng xuất khẩu sang châu Âu và thị trường mới nổi để tránh thuế quan Mỹ. Châu Á tiếp tục là động lực tăng trưởng thương mại lớn nhất toàn cầu năm 2025 với xuất khẩu tăng 4,9%, trong khi Bắc Mỹ đóng góp âm.

Tầm nhìn nào cho 2026?

Theo các chuyên gia, triển vọng năm 2026 kém lạc quan hơn. WTO dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa chỉ còn 1,9%, tức giảm mạnh từ 4,6% của năm 2025.

Cuộc xung đột Trung Đông đang leo thang là rủi ro mới. Tổng Giám đốc Okonjo-Iweala cảnh báo, nếu giá dầu và LNG duy trì ở mức cao suốt 2026, tăng trưởng thương mại có thể giảm thêm, chỉ còn 1,4%.

Nông nghiệp cũng bị đe dọa khi Ấn Độ, Thái Lan và Brazil — những nước xuất khẩu nông sản lớn — phụ thuộc vào nguồn phân bón thường vận chuyển qua Vịnh Ba Tư.

Hiệu ứng "frontloading" của 2025 đang để lại hậu quả: hàng tồn kho tăng cao tại các thị trường chịu thuế nặng sẽ kìm hãm nhập khẩu trong nửa đầu 2026. Cùng với đó, tâm lý bất định chính sách đang làm trì hoãn quyết định đầu tư của doanh nghiệp toàn cầu. Thế giới đang bước vào kỷ nguyên thương mại mới, nơi tăng trưởng vẫn có, nhưng đắt đỏ hơn, rủi ro hơn và phụ thuộc nhiều hơn vào địa chính trị.

Nguồn: Hàng rào thuế quan "vẽ lại" bản đồ kinh tế thế giới