Giá rẻ và vòng lặp tiêu dùng: Mua sắm không còn điểm dừng

Vòng lặp hàng giá rẻ

Trong bối cảnh thị trường bán lẻ cạnh tranh khốc liệt, “giá rẻ” đã trở thành vũ khí quen thuộc để thu hút người tiêu dùng. Từ quần áo, đồ gia dụng đến phụ kiện điện tử, hàng hóa giá thấp tràn ngập cả cửa hàng truyền thống lẫn nền tảng trực tuyến. Nhưng phía sau mức giá hấp dẫn đó là một thực tế ít được nói đến: vòng đời sản phẩm ngày càng ngắn.

Xu hướng này tại Việt Nam đang được thúc đẩy mạnh bởi sự bùng nổ của thương mại điện tử và mạng xã hội. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, tổng giá trị giao dịch trên các sàn đạt khoảng 8,49 tỷ USD, tăng hơn 23% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, hai nền tảng chi phối gần như toàn bộ thị trường là Shopee và TikTok Shop, chiếm tới khoảng 97% thị phần.

Cạnh tranh khốc liệt giữa các nền tảng kéo theo cuộc đua giảm giá và khuyến mãi liên tục. Giá trị đơn hàng trung bình giảm, trong khi lượng giao dịch tăng, phản ánh rõ hành vi mua nhiều, mua nhanh và mua lặp lại.

Song song đó, mô hình “xem là mua” trên mạng xã hội đang làm thay đổi hoàn toàn thói quen tiêu dùng. TikTok Shop ghi nhận mức tăng trưởng tới 148% trong năm 2025, với xu hướng mua sắm giải trí khiến việc mua hàng diễn ra ngay trong quá trình xem nội dung. Khoảng 35 đến 40% doanh thu đến từ livestream, nơi quyết định mua hàng được kích thích gần như tức thì.

Đáng chú ý, thế hệ trẻ đang là lực đẩy chính của vòng lặp tiêu dùng này. Gen Z và Millennials chiếm hơn 72% người mua sắm trực tuyến tại Việt Nam, trong đó riêng Gen Z có tới 51% quyết định mua hàng dựa trên xu hướng mạng xã hội. Việc lựa chọn sản phẩm không còn dựa hoàn toàn vào nhu cầu, mà bị chi phối bởi trào lưu, nội dung và cảm xúc tức thời.

Không khó để nhận ra hệ quả trong đời sống hằng ngày. Quần áo mua theo trào lưu nhanh lỗi mốt. Đồ gia dụng giá rẻ nhanh xuống cấp. Sản phẩm chưa hỏng nhưng đã không còn muốn sử dụng.

Hàng giá rẻ phủ kín thị trường, nhưng vòng đời ngắn khiến người tiêu dùng mua nhanh, thay liên tục.

Chị Nguyễn Thị Lan, trú tại Hoàng Mai, Hà Nội, cho biết nhiều món đồ mua vì thấy rẻ nhưng chỉ dùng được vài lần. Ban đầu nghĩ là tiết kiệm, nhưng sau một thời gian nhìn lại thì số tiền bỏ ra còn nhiều hơn vì phải mua lại liên tục.

Trong khi đó, anh Trần Minh Quân, nhân viên văn phòng tại phường Ba Đình, Hà Nội thừa nhận việc mua sắm trên các nền tảng trực tuyến khiến anh chi tiêu nhiều hơn dự kiến. Lướt xem sản phẩm thấy rẻ là đặt mua, có những món chưa kịp dùng đã bị thay thế bởi mẫu mới.

Dần dần, việc hàng hóa nhanh lỗi thời hoặc nhanh hỏng không còn là ngoại lệ mà trở thành trạng thái phổ biến. Người tiêu dùng cũng thay đổi kỳ vọng, không còn đặt nặng độ bền mà chấp nhận tâm lý dùng tạm, hỏng thì thay.

Ở phía người bán, vòng lặp này lại trở thành một chiến lược. Chị Lê Thị Hương, chủ một cửa hàng thời trang online phường Cầu Giấy, Hà Nội, cho biết khách hàng hiện nay ưu tiên giá rẻ và mẫu mã hợp xu hướng hơn là độ bền. Nếu sản phẩm sử dụng quá lâu, khách sẽ ít quay lại. Vì vậy, cửa hàng phải liên tục cập nhật mẫu mới để giữ nhịp bán hàng.

Khi đó, mỗi lần sản phẩm hết vòng đời sử dụng, một chu kỳ tiêu dùng mới lại bắt đầu. Với mức giá thấp, quyết định mua hàng trở nên dễ dàng hơn, ít cân nhắc hơn. Nhưng chính sự dễ dàng đó lại khiến tần suất mua sắm tăng lên.

Trong một thị trường mà khoảng một nửa người tiêu dùng mua sắm trực tuyến mỗi tuần, tiêu dùng không còn là hành vi theo nhu cầu, mà dần trở thành thói quen lặp lại.

Tiêu dùng vì thế không còn có điểm dừng rõ ràng, mà trở thành một vòng lặp: mua, dùng nhanh, thay thế và tiếp tục mua.

Giá rẻ tạo ra chi phí dài hạn

Một nghịch lý ngày càng rõ trong thị trường bán lẻ hiện nay là: chi phí mỗi lần mua có thể thấp, nhưng tổng chi tiêu lại không hề nhỏ. Khi sản phẩm phải thay thế liên tục, số tiền cộng dồn theo thời gian có thể vượt xa việc đầu tư vào một sản phẩm chất lượng cao, sử dụng lâu dài.

Theo một báo cáo của Ellen MacArthur Foundation, mô hình tiêu dùng nhanh khiến người dùng chi tiêu nhiều hơn khoảng 20 đến 30% trong dài hạn so với việc sử dụng sản phẩm bền vững. Điều này cho thấy “giá rẻ” không thực sự tiết kiệm, mà chỉ phân tán chi phí thành nhiều lần mua nhỏ hơn, khiến người tiêu dùng khó nhận ra tổng chi tiêu thực tế.

Không chỉ dừng ở tài chính, chi phí còn nằm ở thời gian và công sức. Mỗi lần sản phẩm hỏng hoặc lỗi thời, người tiêu dùng lại phải tìm kiếm, so sánh, đặt mua, chờ đợi và thích nghi với sản phẩm mới. Một khảo sát của Deloitte năm 2025 cho thấy người tiêu dùng đô thị dành trung bình hơn 3 giờ mỗi tuần cho việc tìm kiếm và mua sắm trực tuyến, tăng gần gấp đôi so với 5 năm trước.

Tác động môi trường cũng là một cái giá ít được nhìn thấy. UNEP ước tính mỗi năm thế giới thải ra hơn 92 triệu tấn rác dệt may, trong khi phần lớn sản phẩm bị loại bỏ chỉ sau thời gian sử dụng ngắn. Điều này phản ánh rõ hệ quả của việc rút ngắn vòng đời sản phẩm trong ngành bán lẻ.

Ở góc độ học thuật, Jason Hickel, giảng viên tại Viện Khoa học Môi trường và Công nghệ (ICTA) cho rằng, mô hình tiêu dùng nhanh không phải là hệ quả ngẫu nhiên, mà là một cấu trúc kinh tế được thiết kế để thúc đẩy mua sắm lặp lại, trong đó vòng đời sản phẩm bị rút ngắn để duy trì doanh thu.

“Giá rẻ” vì thế không còn tiết kiệm, mà trở thành vòng xoáy chi tiêu lặp lại.

Trong bối cảnh Việt Nam, có thể thấy doanh nghiệp ngày nay không chỉ bán sản phẩm mà đang bán tần suất mua hàng. Khi giá được đẩy xuống đủ thấp, yếu tố độ bền dần bị đặt ra ngoài ưu tiên, và chính điều đó khiến người tiêu dùng quay lại nhanh hơn, hình thành một vòng quay tiêu dùng liên tục.

Một giảng viên ngành marketing tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng thị trường bán lẻ hiện nay đang dịch chuyển từ cạnh tranh chất lượng sang cạnh tranh tốc độ và tần suất tiêu dùng. Khi sản phẩm được thiết kế để nhanh lỗi mốt hoặc nhanh xuống cấp, hành vi mua sắm cũng bị rút ngắn chu kỳ tương ứng.

Thực tế cho thấy thị trường bán lẻ ngày nay không chỉ cung cấp hàng hóa, mà còn định hình hành vi tiêu dùng. Khi hàng giá rẻ được đẩy mạnh, khi tốc độ ra mẫu mới ngày càng nhanh, khi khuyến mãi liên tục xuất hiện, người tiêu dùng dần bị cuốn vào nhịp tiêu dùng nhanh hơn, ngắn hơn và lặp lại nhiều hơn.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là “mua gì” mà là “mua bao lâu”. Khi vòng đời sản phẩm bị rút ngắn, vòng đời quyết định mua hàng cũng bị rút ngắn theo. Một sản phẩm không cần hỏng hoàn toàn, chỉ cần lỗi mốt hoặc không còn phù hợp là đủ để bị thay thế.

Không thể phủ nhận, hàng giá rẻ giúp nhiều người tiếp cận sản phẩm dễ dàng hơn. Tuy nhiên, khi xu hướng này phát triển quá nhanh, ranh giới giữa “tiết kiệm” và “tiêu dùng lặp lại” trở nên mờ nhạt. Người tiêu dùng tưởng rằng đang chi ít, nhưng thực chất lại đang chi nhiều hơn theo thời gian.

Ở góc độ nhà sản xuất, một doanh nghiệp gia dụng trong nước thừa nhận việc cạnh tranh giá buộc họ phải tối ưu chi phí, đôi khi ảnh hưởng đến độ bền sản phẩm. Nhưng chính điều đó lại khiến khách hàng quay lại sớm hơn, tạo ra vòng lặp tiêu dùng.

Giá rẻ, nếu đi kèm với chất lượng thấp và vòng đời ngắn, có thể chỉ là lợi ích trước mắt. Về lâu dài, nó tạo ra một vòng xoáy tiêu dùng liên tục, nơi người mua vừa là trung tâm, vừa là người bị cuốn theo. Và khi đó, “giá rẻ” không còn thực sự rẻ, mà trở thành một chi phí được trả dần qua nhiều lần mua sắm.

Nguồn: Giá rẻ và vòng lặp tiêu dùng: Mua sắm không còn điểm dừng