Gỡ vướng thuế xuất khẩu: Khơi thông dòng tiền, giảm chi phí cho doanh nghiệp

Vướng mắc thuế làm tăng chi phí, ảnh hưởng lựa chọn nguồn cung

Với doanh nghiệp xuất khẩu, chi phí không chỉ được hình thành từ nguyên liệu, nhân công hay logistics mà còn phụ thuộc vào thời gian xử lý thủ tục và khả năng thu hồi các khoản thuế đầu vào. Khi quy định chưa được hiểu thống nhất hoặc hồ sơ phải giải trình nhiều lần, doanh nghiệp có thể phát sinh thêm chi phí quản lý, đồng thời phải bố trí vốn để duy trì sản xuất trong thời gian chờ xử lý.

Một vấn đề được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm là chính sách VAT đối với hàng hóa bán cho thương nhân nước ngoài nhưng giao tại kho ngoại quan. Đây là hình thức giao dịch cần được xem xét trên cơ sở bản chất hợp đồng, chủ thể mua bán, điểm giao hàng, mục đích sử dụng hàng hóa và hồ sơ liên quan, thay vì chỉ căn cứ vào việc bên mua là tổ chức nước ngoài.

Theo Luật Thuế giá trị gia tăng số 48/2024/QH15, đã được sửa đổi, bổ sung, thuế suất 0% áp dụng với các nhóm hàng hóa xuất khẩu đáp ứng điều kiện luật định, trong đó có hàng hóa bán cho tổ chức, cá nhân nước ngoài và được tiêu dùng ở ngoài Việt Nam. Luật sửa đổi số 149/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 cũng bổ sung quy định về hàng hóa xuất khẩu tại chỗ trong nhóm áp dụng thuế suất 0%. Tuy nhiên, các quy định này không đồng nghĩa mọi giao dịch bán hàng cho đối tác nước ngoài và giao tại kho ngoại quan đều tự động đủ điều kiện hưởng thuế suất 0%.

Đáng chú ý, tại Công văn số 873/CT-CS ngày 5/2/2026, Cục Thuế nêu rõ trường hợp doanh nghiệp trong nước ký hợp đồng bán hàng cho thương nhân nước ngoài, giao hàng tại kho ngoại quan nhưng chưa xác định được điều kiện tiêu dùng ở ngoài Việt Nam thì chưa có căn cứ áp dụng thuế suất VAT 0%. Việc xử lý cần căn cứ quy định hiện hành và hồ sơ thực tế của từng giao dịch.

Thủ tục thuế và hải quan thông suốt góp phần giảm chi phí tuân thủ, khơi thông dòng tiền và hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu.

Từ góc độ doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là cần có hướng dẫn cụ thể, dễ áp dụng đối với từng mô hình giao nhận và chuỗi giao dịch. Khi hồ sơ đáp ứng điều kiện nhưng cách hiểu giữa các cơ quan hoặc địa phương chưa thống nhất, thời gian xử lý có thể kéo dài, làm tăng chi phí vốn và gây khó khăn cho kế hoạch giao hàng. Ngược lại, việc áp dụng thuế suất không đúng điều kiện pháp luật cũng có thể dẫn đến rủi ro truy thu, xử phạt hoặc phát sinh tranh chấp về nghĩa vụ thuế.

Bên cạnh VAT, chính sách thuế đối với hàng nhập khẩu tại chỗ phục vụ sản xuất hàng xuất khẩu cũng là vấn đề được cộng đồng doanh nghiệp đề xuất rà soát. Theo kiến nghị được nêu trong ngành, cần nghiên cứu cơ chế miễn thuế nhập khẩu đối với sản phẩm nhập khẩu tại chỗ đăng ký theo loại hình nhập để sản xuất xuất khẩu khi đáp ứng đầy đủ điều kiện. Đây là đề xuất cần được cơ quan có thẩm quyền xem xét, không nên hiểu là cơ chế miễn thuế đã mặc nhiên áp dụng cho mọi trường hợp nhập khẩu tại chỗ.

Từ thực tiễn ngành dệt may, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), cho rằng cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan Thuế và Hải quan nhằm giảm chi phí tuân thủ, giải phóng nguồn lực và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Một vấn đề khác được ông Cẩm đề cập là sự khác biệt trong cơ chế đối với nguyên liệu nhập khẩu và nguyên liệu mua trong nước để sản xuất hàng xuất khẩu. Nếu nguyên liệu nhập khẩu được áp dụng cơ chế thuận lợi theo điều kiện tương ứng, trong khi nguyên liệu trong nước phát sinh thêm VAT hoặc chi phí vốn, doanh nghiệp có thể cân nhắc lựa chọn nguồn cung dựa trên tổng chi phí thay vì ưu tiên nhà cung cấp nội địa.

Về dài hạn, sự khác biệt trong chi phí tuân thủ có thể ảnh hưởng đến khả năng kết nối giữa doanh nghiệp xuất khẩu với các nhà sản xuất nguyên liệu trong nước. Vì vậy, hoàn thiện chính sách cần hướng tới sự minh bạch và nhất quán, bảo đảm ưu đãi thuế được áp dụng đúng đối tượng, đồng thời hạn chế những chi phí phát sinh không cần thiết do thủ tục hoặc cách hiểu chưa đồng bộ.

Hoàn thuế nhanh, hướng dẫn thống nhất để vốn quay vòng

Nếu chính sách thuế quyết định nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp, thì tốc độ xử lý hoàn thuế ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng quay vòng vốn. Với doanh nghiệp xuất khẩu có quy mô đơn hàng lớn, khoản VAT đầu vào chưa được hoàn có thể trở thành nguồn vốn tạm thời bị giữ lại trong khi doanh nghiệp vẫn phải thanh toán tiền nguyên liệu, nhân công, vận chuyển và các chi phí phục vụ đơn hàng tiếp theo.

Theo ông Trương Văn Cẩm, cơ chế hoàn thuế cần minh bạch, xử lý nhanh hơn và tăng cường ứng dụng dữ liệu, mức độ tuân thủ để rút ngắn thời gian giải quyết. Cách tiếp cận dựa trên quản lý rủi ro có thể giúp cơ quan thuế tập trung nguồn lực kiểm tra các trường hợp cần thiết, đồng thời tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp có hồ sơ rõ ràng và lịch sử tuân thủ tốt.

Tuy nhiên, rút ngắn thời gian hoàn thuế cần đi đôi với kiểm soát tính chính xác của hồ sơ và phòng ngừa gian lận. Việc hoàn thuế phải tuân thủ điều kiện, trình tự và thẩm quyền theo pháp luật; không nên hiểu yêu cầu cải cách thủ tục là bỏ qua bước xác minh hoặc mặc nhiên chấp thuận mọi hồ sơ đề nghị hoàn thuế.

Chi phí logistics và thời gian hoàn tất thủ tục là những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Vướng mắc tương tự cũng được phản ánh trong lĩnh vực thủy sản. Theo ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), nhiều khó khăn của doanh nghiệp không hẳn xuất phát từ việc thiếu quy định, mà nằm ở cách hiểu và thực thi chưa thống nhất giữa các địa phương, các thời kỳ hoặc giữa những cơ quan có liên quan.

Từ thực tế đó, VASEP đề nghị xem xét cơ chế kế thừa kết quả thanh tra, kiểm tra, hạn chế kiểm tra trùng lặp cùng nội dung, cùng thời kỳ và cùng hồ sơ khi không có chứng cứ mới làm phát sinh căn cứ kiểm tra. Hiệp hội cũng kiến nghị làm rõ thời điểm áp dụng khi chính sách thay đổi, đồng thời xây dựng hướng dẫn liên ngành giữa cơ quan Thuế, Hải quan và các cơ quan chuyên môn.

Những nội dung cần được hướng dẫn thống nhất gồm hoàn thuế VAT, phân biệt sơ chế và chế biến, hóa đơn xuất khẩu, cũng như xử lý hàng xuất khẩu bị trả về. Đây là các tình huống có thể tác động trực tiếp đến nghĩa vụ thuế, việc hạch toán và thời gian hoàn tất thủ tục của doanh nghiệp. Hướng dẫn rõ ràng sẽ giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị hồ sơ, giảm nguy cơ phải giải trình nhiều lần và hạn chế phát sinh tranh chấp trong quá trình thực hiện.

Bên cạnh việc hoàn thiện quy định, khả năng phối hợp giữa các cơ quan quản lý cũng cần được xem là một phần của cải cách môi trường kinh doanh. Nếu cùng một giao dịch nhưng cách hướng dẫn hoặc cách đánh giá hồ sơ khác nhau giữa các địa phương, doanh nghiệp sẽ khó xây dựng quy trình tuân thủ ổn định. Ngược lại, bộ hướng dẫn thống nhất, tình huống mẫu và cơ chế trao đổi dữ liệu phù hợp có thể giúp giảm chi phí hành chính mà vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước.

Trong ba tháng cuối năm, doanh nghiệp xuất khẩu thường phải đồng thời xử lý đơn hàng, chuẩn bị nguyên liệu và cân đối vốn lưu động. Vì vậy, mỗi khoản thuế chậm được hoàn, mỗi lần bổ sung hồ sơ hoặc mỗi cách hiểu thiếu thống nhất đều có thể làm tăng áp lực tài chính, dù chưa chắc đã phản ánh sự suy giảm về năng lực sản xuất của doanh nghiệp.

Gỡ vướng thuế vì thế không chỉ là câu chuyện thủ tục hành chính mà còn liên quan đến hiệu quả sử dụng vốn và khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Khi nghĩa vụ thuế được xác định rõ, hồ sơ được xử lý theo quy trình minh bạch và các cơ quan thực thi có cách hiểu thống nhất, doanh nghiệp sẽ có điều kiện chủ động hơn trong lập kế hoạch dòng tiền, duy trì đơn hàng và mở rộng liên kết với nhà cung cấp trong nước.

Trong bối cảnh thị trường quốc tế còn nhiều biến động, cải thiện môi trường thuế và hải quan là một trong những giải pháp có thể triển khai từ trong nước để hỗ trợ xuất khẩu. Mục tiêu không phải nới lỏng điều kiện pháp luật, mà là bảo đảm quy định được áp dụng rõ ràng, nhất quán và hiệu quả, qua đó giảm chi phí tuân thủ hợp lý, khơi thông dòng tiền và tạo thêm dư địa cho sản xuất, kinh doanh.

Nguồn: Gỡ vướng thuế xuất khẩu: Khơi thông dòng tiền, giảm chi phí cho doanh nghiệp