Doanh nghiệp xây dựng đối mặt áp lực kép

Ông Nguyễn Quốc Hiệp - Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) cho biết, bức tranh ngành xây dựng đã thay đổi đáng kể so với khoảng một thập kỷ trước. Nếu trước đây doanh nghiệp phải cạnh tranh bằng cách giảm giá để có việc thì nay tại nhiều dự án trọng điểm, điều đáng lo lại là thiếu nhà thầu đủ năng lực và nguồn lực để triển khai.

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp nhiều khó khăn trong tuyển dụng và giữ chân lao động tay nghề cao.

Cơ hội đi cùng sức ép

Song cơ hội tăng trưởng cũng kéo theo sức ép chưa từng có. Theo ông Hiệp, hai điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là hệ thống đơn giá, định mức xây dựng chưa theo kịp thực tế và tình trạng thiếu hụt lao động kỹ thuật.

Đơn giá nhân công trong nhiều bộ định mức hiện chỉ khoảng 350.000 đồng/ngày, trong khi doanh nghiệp thực tế phải trả từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/ngày đối với lao động có tay nghề. Bên cạnh đó, giá vật liệu do nhiều địa phương công bố cũng thấp hơn giá giao dịch trên thị trường khoảng 15 - 20%, khiến doanh nghiệp gặp khó trong lập dự toán cũng như thanh quyết toán công trình.

Áp lực càng lớn khi hàng loạt dự án cao tốc, sân bay, cảng biển, khu công nghiệp và khu đô thị được triển khai đồng thời, làm nhu cầu lao động tăng mạnh. Tính toán của VACC cho thấy, với quy mô đầu tư công khoảng 1 triệu tỷ đồng, lực lượng lao động hiện mới đáp ứng khoảng 50 - 60% nhu cầu. Các doanh nghiệp lớn có lợi thế thu hút nhân lực, trong khi doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp nhiều khó khăn trong tuyển dụng và giữ chân lao động tay nghề cao.

Đồng quan điểm, Chuyên gia kinh tế PGS.TS Đinh Trọng Thịnh nhận định ngành xây dựng đang bước vào chu kỳ tăng trưởng nhờ đầu tư công nhưng chi phí đầu vào lại tăng nhanh hơn khả năng điều chỉnh của hệ thống định mức, đơn giá. Khi giá vật liệu, nhân công và chi phí vận chuyển liên tục biến động, phần lớn rủi ro vẫn dồn lên phía nhà thầu.

Cần sớm hoàn thiện cơ chế cập nhật giá vật liệu theo diễn biến thị trường.

Ông Thịnh cho rằng, cần sớm hoàn thiện cơ chế cập nhật giá vật liệu theo diễn biến thị trường, đồng thời mở rộng cơ chế điều chỉnh giá đối với các hợp đồng xây dựng kéo dài để chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước, chủ đầu tư và doanh nghiệp thi công. Đây cũng là giải pháp giúp bảo đảm tiến độ giải ngân vốn đầu tư công và hạn chế tình trạng nhà thầu bị bào mòn lợi nhuận.

Tháo gỡ điểm nghẽn

Không chỉ chịu áp lực từ nhân công, các doanh nghiệp xây dựng còn đối mặt với tình trạng giá vật liệu tăng và nguồn cung thiếu ổn định.

Theo Chủ tịch VACC, nhiều loại vật liệu có nguồn gốc từ dầu mỏ như bitum hay hạt nhựa tăng giá do tác động của giá năng lượng, chi phí logistics và những biến động địa chính trị. Trong nước, việc nhiều dự án hạ tầng cùng triển khai khiến nhu cầu thép, xi măng, cát, đá, bê tông và gạch xây tăng mạnh, trong khi nguồn cung chưa theo kịp.

Ông Hiệp chia sẻ, có thời điểm bê tông thương phẩm phải xếp hàng mới mua được, trong khi gạch xây cũng rơi vào tình trạng khan hiếm. Nhiều nhà thầu phải có mặt từ 5 giờ sáng tại nhà máy để chờ lấy hàng. Khi hàng trăm công trình cùng triển khai, khó khăn lớn nhất không còn là có dự án mà là bảo đảm đủ vật tư để thi công đúng tiến độ.

Tình trạng khan hiếm hiện không còn diễn ra ở một vài mặt hàng riêng lẻ mà xuất hiện ở nhiều nhóm vật liệu. Điều này buộc doanh nghiệp phải ký hợp đồng từ sớm, tìm kiếm nhiều nguồn cung hoặc cạnh tranh với nhau để bảo đảm đủ vật tư phục vụ thi công, qua đó làm gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến hiệu quả dự án.

Trước thực trạng trên, VACC đã nhiều lần kiến nghị Bộ Xây dựng nghiên cứu cơ chế đặc thù đối với các mỏ vật liệu phục vụ dự án trọng điểm nhằm rút ngắn thủ tục cấp phép, tăng nguồn cung và hạn chế tình trạng thiếu vật liệu cục bộ. Hiệp hội cũng đề xuất có giải pháp điều tiết nguồn cung giữa các địa phương, đồng thời cân đối hợp lý giữa nguồn vật liệu trong nước và nhập khẩu để giảm nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng.

Theo Bộ Tài chính, năm 2026 Chính phủ tiếp tục yêu cầu các bộ, ngành và địa phương đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công cho các dự án hạ tầng trọng điểm. Điều đó đồng nghĩa nhu cầu đối với vật liệu xây dựng và nhân lực thi công sẽ tiếp tục duy trì ở mức cao trong thời gian tới.

Các chuyên gia nhận định, khi đầu tư công tiếp tục được đẩy mạnh, áp lực của ngành xây dựng sẽ không nằm ở việc tìm kiếm dự án mà ở khả năng bảo đảm nhân lực, vật liệu và kiểm soát chi phí. Vì vậy, cùng với thúc đẩy giải ngân, việc hoàn thiện định mức, đơn giá và cơ chế điều chỉnh hợp đồng sẽ là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm tiến độ các công trình.

Nguồn: Doanh nghiệp xây dựng đối mặt áp lực kép