Doanh nghiệp nhôm, thép cần lưu ý gì về kế hoạch bảo vệ ngành thép của EU

Cục Phòng vệ Thương mại (Bộ Công thương) cho biết, Ủy ban Châu Âu mới đây đã công bố Kế hoạch hành động về thép và kim loại. Kế hoạch hành động này "thực hiện các biện pháp để duy trì và mở rộng năng lực công nghiệp của châu Âu trong các lĩnh vực thép và kim loại" và được thiết kế nhằm "tăng cường khả năng cạnh tranh của ngành và bảo vệ tương lai của ngành".

Kế hoạch hành động được xây dựng dựa trên sáu trụ cột riêng biệt, trong đó Ủy ban vạch ra một loạt các hành động cụ thể mà họ dự định thực hiện trong những tháng tới để hỗ trợ các ngành thép và kim loại. Các trụ cột này bao gồm: Đảm bảo năng lượng sạch dồi dào và giá cả phải chăng; Ngăn ngừa rò rỉ carbon; Thúc đẩy và bảo vệ năng lực công nghiệp của châu Âu; Thúc đẩy tính tuần hoàn cho kim loại; Bảo vệ việc làm chất lượng cao trong các ngành công nghiệp; Giảm thiểu rủi ro thông qua các thị trường chủ đạo và hỗ trợ đầu tư.

Trong khi nhiều hành động cụ thể mà Ủy ban đưa ra trong mỗi trụ cột nhằm cung cấp hỗ trợ "tích cực" cho các ngành thép và kim loại của EU (và quá trình khử carbon của các ngành này), Kế hoạch Hành động cũng có một cấu phần rõ ràng về "phòng vệ", với một số biện pháp chủ chốt có khả năng thu hút sự quan tâm đặc biệt của các doanh nghiệp xuất khẩu sản phẩm thép và kim loại sang EU.

Những biện pháp có thể ảnh hưởng đến các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu

Trong công bố mới đây, Cục Phòng vệ Thương mại đã giới thiệu tổng quan ngắn gọn về các biện pháp chính mà Ủy ban đã công bố trong Kế hoạch hành động — những biện pháp có thể ảnh hưởng đến các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu trong tương lai gần.

Trước hết là việc mở rộng CBAM đối với các sản phẩm thép và nhôm hạ nguồn. Cụ thể, Ủy ban đã xác định rủi ro rằng khả năng rò rỉ carbon trong các hàng hóa thuộc phạm vi CBAM có thể chuyển dịch xa hơn trong chuỗi giá trị (ví dụ, do lẩn tránh thông qua việc sửa đổi không đáng kể các hàng hóa cơ bản của CBAM hoặc khi "người tiêu dùng EU bắt đầu ưa chuộng các hàng hóa hạ nguồn nhập khẩu từ các nhà sản xuất ở các quốc gia thứ ba có chính sách khí hậu yếu hơn"). Để giải quyết rủi ro này, Ủy ban cam kết thực hiện đánh giá toàn diện CBAM vào quý 4 năm 2025, đi kèm với chiến lược chống lẩn tránh và đề xuất lập pháp mới "mở rộng phạm vi của CBAM đối với các sản phẩm hạ nguồn sử dụng nhiều thép và nhôm" cùng với các biện pháp chống lẩn tránh bổ sung.

Thứ hai là, thúc đẩy và bảo vệ năng lực công nghiệp của Châu Âu. Một lĩnh vực quan tâm chính của các nhà nhập khẩu sản phẩm thép và kim loại là trụ cột thứ ba của Kế hoạch hành động, trong đó Ủy ban xác định một số thay đổi quan trọng sắp tới đối với cơ chế phòng vệ thương mại của mình nhằm giải quyết tình trạng dư thừa năng lực toàn cầu "đe dọa nghiêm trọng đến lợi nhuận và khả năng cạnh tranh của các ngành công nghiệp châu Âu" — một vấn đề mà Ủy ban cho rằng sẽ trở nên trầm trọng hơn do việc Hoa Kỳ áp dụng mức thuế nhập khẩu 25% đối với thép và nhôm vào ngày 12 tháng 3 năm 2025.

Các thay đổi chính bao gồm: Thắt chặt ngay lập tức biện pháp tự vệ thép hiện tại của EU: Ủy ban đề xuất một số điều chỉnh nhằm giảm 15% lượng nhập khẩu các sản phẩm thép đang thuộc đối tượng áp dụng biện pháp tự vệ. Các thay đổi bao gồm giảm tỷ lệ tự do hóa từ 1% hiện tại xuống 0,1%, loại bỏ cơ chế chuyển tiếp và hạn chế tiếp cận khối lượng hạn ngạch còn lại cho các quốc gia có hạn ngạch cụ thể. Các thay đổi này dự kiến sẽ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 4 năm 2025.

Thay thế biện pháp tự vệ thép của EU bằng biện pháp dài hạn hơn: Khi biện pháp hiện tại hết hạn vào ngày 30 tháng 6 năm 2026, EU có kế hoạch áp dụng một biện pháp "dài hạn" mới từ ngày 1 tháng 7 năm 2026. Theo Ủy ban châu Âu, việc áp dụng biện pháp dài hạn mới này là hợp lý trong bối cảnh đặc biệt hiện tại khi năng lực sản xuất toàn cầu đang dư thừa kết hợp với việc một số quốc gia đang áp dụng các biện pháp hạn chế tiếp cận thị trường. Biện pháp này sẽ cân nhắc đến những thay đổi trong nhu cầu tại thị trường châu Âu cũng như các yếu tố về an ninh và ổn định trong khi tiếp tục duy trì một mức độ mở cửa nhất định của thị trường. Tại thời điểm hiện tại, Ủy ban châu Âu chưa cung cấp thông tin chi tiết về tính chất hoặc hình thức của biện pháp mới nhưng các thông tin này dự kiến sẽ được đưa ra chậm nhất là vào Quý 3 năm 2025.

Điều tra phòng vệ thương mại đối với ngành nhôm: Ủy ban cũng lưu ý đến tình hình suy giảm trong ngành nhôm và tuyên bố ý định sẽ khởi động một cuộc điều tra để xem xét khả năng áp dụng một biện pháp tự vệ tương tự như thép đối với nhôm. Mặc dù Ủy ban chưa đưa ra một lịch trình cụ thể về cuộc điều tra, họ xác nhận rằng Ủy ban đang tiến hành thu thập bằng chứng. Vì vậy, dự kiến Ủy ban sẽ có những hành động tiếp theo trong các tháng tới.

Quy tắc xuất xứ "nấu chảy và đúc" cho kim loại: Nhằm ngăn chặn hành vi lẩn tránh các biện pháp phòng vệ thương mại của EU (chẳng hạn như thông qua việc chuyển công đoạn sản xuất cuối cùng sang các nước thứ ba không nằm trong phạm vi áp dụng của biện pháp), Ủy ban đang xem xét việc điều chỉnh cơ chế phòng vệ thương mại thông qua việc đưa ra quy tắc “nấu chảy và đúc”. Quy tắc này sẽ cho phép Ủy ban thực hiện các biện pháp phòng vệ thương mại đối với quốc gia nơi kim loại được nấu chảy ban đầu, bất kể các công đoạn chế biến tiếp theo và nguồn gốc của hàng hóa được xác định theo các quy tắc xuất xứ không ưu đãi truyền thống. Theo Ủy ban, "việc áp dụng quy tắc này sẽ loại bỏ khả năng thay đổi xuất xứ của sản phẩm kim loại thông qua các công đoạn chế biến tối thiểu và cung cấp sự chắc chắn hơn trong việc truy xuất nguồn gốc của sản phẩm". Tuy nhiên, Ủy ban vẫn chưa đưa ra bất kỳ thông tin cụ thể nào về thời gian dự kiến để triển khai biện pháp này.

Trong Kế hoạch Hành động, Ủy ban châu Âu đã đưa ra dấu hiệu cho thấy họ sẽ có sự điều chỉnh cơ bản cách tiếp cận trong việc tiến hành điều tra phòng vệ thương mại đối với các sản phẩm thép và kim loại. Nhìn chung, Ủy ban sẽ củng cố cơ chế theo dõi dòng chảy thương mại và chủ động khởi xướng các cuộc điều tra dựa trên "sự đe dọa gây thiệt hại" mà không cần chờ thiệt hại thực tế xảy ra. Điều này cho thấy Ủy ban đang chuẩn bị để thực thi thẩm quyền về điều tra phòng vệ thương mại của mình theo cách tiếp cận có định hướng chính trị hơn để biện pháp phòng vệ thương mại trở thành một công cụ giúp thực hiện các mục tiêu chiến lược của EU. Ủy ban có thể tự khởi xướng các cuộc điều tra giống như họ đã thực hiện đối với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc. Ủy ban cũng sẽ đánh giá lại sự cần thiết phải thay đổi Quy tắc Mức thuế Thấp hơn mà EU đang áp dụng.

Để tăng cường tính tuần hoàn trong các ngành thép và kim loại, Ủy ban sẽ đưa ra các biện pháp chủ yếu khắc phục tình trạng nguồn cung thép phế liệu dùng cho tái chế đang giảm sút.

Các biện pháp này bao gồm: Yêu cầu về hàm lượng tái chế: Ủy ban cho biết họ đang xem xét khả năng khuyến khích nhu cầu sử dụng phế liệu tại EU thông qua việc đặt ra mục tiêu về sử dụng thép và nhôm phế liệu trong các ngành công nghiệp trọng điểm. Để đạt được mục đích này, Ủy ban sẽ bắt đầu từ ngành ô tô và một nghiên cứu khả thi dự kiến sẽ được hoàn tất vào cuối năm 2026 để đánh giá nhu cầu về sử dụng phế liệu và các yêu cầu về hàm lượng phế liệu sử dụng trong các nhóm sản phẩm khác nhau.

Biện pháp thương mại để đảm bảo đủ nguồn cung phế liệu: Ủy ban châu Âu cũng lưu ý về việc cần có hành động đối với nguồn cung phế liệu và đặc biệt nhấn mạnh đến việc một số nước đang không cho phép xuất khẩu phế liệu kim loại vào EU vì vậy làm giảm khả năng tiếp cận đối với nguồn nguyên liệu thứ cấp chiến lược này. Ủy ban đã tuyên bố chậm nhất vào Quý 3 năm 2025 sẽ xem xét đưa ra các biện pháp thương mại “để đảm bảo đủ nguồn cung phế liệu kim loại tại thị trường EU.” Trong tiến trình đó, Ủy ban cũng sẽ đánh giá mức độ hợp lý và khả năng đưa ra các quy định đối đẳng phù hợp với các nghĩa vụ nội tại của EU.

Cuối cùng, Ủy ban cũng đã nêu rõ ý định giới thiệu các biện pháp có khả năng ảnh hưởng đến nhập khẩu thép và kim loại vào EU trong bối cảnh trụ cột thứ 6 của Kế hoạch Hành động, nhằm thúc đẩy các thị trường chủ đạo để khuyến khích việc áp dụng rộng rãi hơn các kim loại có lượng carbon thấp. Đặc biệt, Ủy ban đã theo dõi thông báo về Thỏa thuận Công nghiệp Sạch để nêu rõ ý định đưa ra các tiêu chí về khả năng phục hồi và bền vững trong Đạo luật Tăng tốc Khử carbon Công nghiệp sắp tới. Các tiêu chí “phi giá cả” này — tương tự như những tiêu chí đã được áp dụng trong Đạo luật Công nghiệp Không Phát thải Ròng (Net-Zero Industry Act) — sẽ được sử dụng để “tăng cường nhu cầu đối với các sản phẩm sạch do EU sản xuất” (do đó có khả năng tạo ra sự phân biệt đối xử với hàng nhập khẩu và các nhà cung cấp ở các quốc gia thứ ba). Điều này có thể mở rộng việc áp dụng các tiêu chí phi giá cả đối với ngân sách EU, các chương trình hỗ trợ quốc gia và có thể đặc biệt dẫn đến việc áp dụng yêu cầu “Mua hàng châu Âu” trong đấu thầu công. Theo Ủy ban, các ngành thép và kim loại, cũng như các ngành hạ nguồn của chúng — ô tô, xây dựng, máy móc — sẽ được coi là các lĩnh vực áp dụng.

Trước hàng loạt biện pháp để bảo hộ ngành sản xuất nhôm, thép của EU, Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị Hiệp hội và các doanh nghiệp sản xuất/xuất khẩu các sản phẩm như thép, nhôm rà soát lại các hoạt động sản xuất, xuất khẩu sang EU và theo dõi chặt chẽ các động thái của thị trường để kịp thời xây dựng phương án ứng phó trong trường hợp cần thiết.

EU hiện là thị trường xuất khẩu quan trọng của ngành thép. Năm 2024, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 2,5 triệu tấn thép sang EU, chiếm khoảng 23% tổng lượng xuất khẩu thép của cả nước.

Nguồn: Doanh nghiệp nhôm, thép cần lưu ý gì về kế hoạch bảo vệ ngành thép của EU