Xuất khẩu dứa Việt Nam: Tái cấu trúc chuỗi giá trị để hướng tới mục tiêu tỷ USD

Từ lợi thế vùng trồng đến yêu cầu nâng cấp chất lượng và chế biến

Dứa là một trong những mặt hàng trái cây có lợi thế của Việt Nam nhờ điều kiện khí hậu thuận lợi, kinh nghiệm sản xuất lâu năm và hệ thống cơ sở chế biến đã hình thành tại nhiều địa phương. Dù vậy, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác đầy đủ, đặc biệt ở khả năng tiếp cận các phân khúc thị trường có giá trị cao.

Theo số liệu năm 2025, xuất khẩu dứa của Việt Nam đạt khoảng 116,2 triệu USD. Trong đó, nhóm sản phẩm chế biến đóng góp 104,6 triệu USD, chiếm khoảng 90% tổng kim ngạch; dứa tươi chỉ đạt 11,6 triệu USD. Cơ cấu xuất khẩu cho thấy năng lực chế biến đang là điểm tựa chính của ngành hàng, song việc phát triển thương mại đối với sản phẩm tươi vẫn còn nhiều dư địa.

Thay vì chỉ tập trung vào các sản phẩm đóng hộp, nước ép và nguyên liệu chế biến, ngành dứa cần hướng tới đa dạng hóa chủng loại, cải thiện chất lượng và khai thác những phân khúc có giá bán tốt hơn. Đây cũng là hướng đi giúp giảm phụ thuộc vào các mặt hàng phổ thông, đồng thời nâng cao giá trị thu được trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Ngành Việt Nam cần phát huy thế mạnh chế biến, nâng giá trị vùng nguyên liệu.

Đầu năm 2026, diện tích trồng dứa của cả nước đạt khoảng 59.400 ha, với mục tiêu sản lượng trong năm khoảng 880.000 tấn. Các vùng sản xuất tập trung như Tân Phước (Đồng Tháp), Đồng Giao (Ninh Bình) và những vùng nguyên liệu đang phát triển tại Nghệ An tạo nền tảng đáng kể để mở rộng quy mô ngành hàng.

Tuy nhiên, diện tích và sản lượng lớn chưa đủ bảo đảm khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Yếu tố quyết định nằm ở chất lượng đồng đều, khả năng kiểm soát quy trình sản xuất, tính ổn định của nguồn cung và mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn của nhà nhập khẩu.

Thực tế này đòi hỏi ngành dứa phải thay đổi cách tổ chức sản xuất, chuyển từ tư duy khai thác những gì sẵn có sang chủ động sản xuất theo đơn đặt hàng và nhu cầu thị trường. Việc lựa chọn giống, bố trí thời vụ, kiểm soát dư lượng, quản lý chất lượng và truy xuất nguồn gốc cần được triển khai thống nhất ngay từ vùng trồng.

Đối với dứa tươi, yêu cầu về thu hoạch đúng độ chín, phân loại, sơ chế, bảo quản sau thu hoạch và điều kiện vận chuyển có vai trò quan trọng trong việc duy trì chất lượng sản phẩm khi đến tay người mua. Đầu tư kho lạnh, công nghệ bảo quản và hệ thống logistics phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp giảm hao hụt, mở rộng khả năng tiếp cận những thị trường ở khoảng cách xa.

Trong khi đó, với nhóm sản phẩm chế biến, lợi thế hiện có cần tiếp tục được phát huy thông qua đổi mới công nghệ và phát triển danh mục sản phẩm. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào sản phẩm truyền thống, doanh nghiệp có thể hướng tới những dòng hàng chế biến sâu, đa dạng quy cách, đáp ứng yêu cầu riêng của từng thị trường và từng nhóm khách hàng.

Như vậy, nâng cấp ngành dứa không đơn thuần là tăng năng suất hay mở rộng diện tích canh tác, mà phải được thực hiện đồng thời từ giống, quy trình sản xuất đến chế biến và thương mại. Đây là điều kiện để chuyển lợi thế về nguyên liệu thành năng lực cung ứng có chất lượng và giá trị cao hơn.

Liên kết chuỗi cung ứng, mở rộng thị trường để hiện thực hóa mục tiêu tỷ USD

Cơ hội phát triển của ngành dứa còn được hỗ trợ bởi nhu cầu nhập khẩu tại nhiều thị trường lớn. Năm 2025, sáu thị trường gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga, UAE và Saudi Arabia nhập khẩu tổng cộng khoảng 565 triệu USD dứa tươi. Đây là dư địa đáng chú ý để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng hoạt động xuất khẩu, nhất là tại các thị trường châu Á có lợi thế về khoảng cách địa lý và vận chuyển.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận thị trường không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu nhập khẩu mà còn nằm ở năng lực cạnh tranh của từng quốc gia cung ứng. Trung Quốc là ví dụ điển hình khi Philippines hiện chiếm khoảng 98,5% giá trị nhập khẩu dứa tươi của thị trường này. Tỷ trọng áp đảo cho thấy đối thủ đã xây dựng được lợi thế đáng kể về tổ chức sản xuất, chất lượng và hệ thống phân phối.

Phát triển ngành dứa cần đặt trong một mô hình liên kết chuỗi, với vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp.

Để giành thêm thị phần, dứa Việt Nam cần tạo dựng lợi thế dựa trên chất lượng ổn định, khả năng truy xuất nguồn gốc và cam kết giao hàng. Việc cạnh tranh bằng giá bán đơn thuần sẽ khó tạo ra vị thế lâu dài, nhất là khi các thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm đến tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm và tính bền vững của chuỗi cung ứng.

Một trong những yêu cầu quan trọng là tổ chức lại mối liên kết giữa người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp. Hiện nay, sản xuất phân tán có thể dẫn đến tình trạng chất lượng nguyên liệu không đồng nhất, khó kiểm soát sản lượng và thiếu khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn, ổn định. Vì vậy, doanh nghiệp xuất khẩu cần đóng vai trò trung tâm trong việc kết nối thị trường với vùng nguyên liệu, đưa tiêu chuẩn của nhà nhập khẩu đến người sản xuất và xây dựng kế hoạch thu mua dài hạn.

Trong chuỗi liên kết này, hợp tác xã cần phát huy vai trò tập hợp nông dân, tổ chức sản xuất theo quy trình thống nhất và giám sát chất lượng. Các cơ quan nghiên cứu, đơn vị khoa học có thể hỗ trợ cải thiện giống, chuyển giao kỹ thuật canh tác, công nghệ bảo quản và chế biến sau thu hoạch. Khi các bên có sự phân công rõ ràng và cơ chế chia sẻ lợi ích hợp lý, vùng nguyên liệu sẽ có điều kiện phát triển ổn định hơn.

Về phía Nhà nước, chính sách hỗ trợ cần tập trung vào những điểm nghẽn có tác động trực tiếp đến sức cạnh tranh của ngành hàng, bao gồm hạ tầng vùng trồng, kho lạnh, cơ sở sơ chế, kiểm nghiệm chất lượng và logistics. Đồng thời, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư liên kết với nông dân, hợp tác xã theo hợp đồng dài hạn, hạn chế tình trạng đứt gãy nguồn cung hoặc biến động nguyên liệu khi thị trường thay đổi.

Mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu dứa lên 1 tỷ USD vì thế không thể chỉ dựa vào việc mở rộng diện tích và gia tăng sản lượng. Đây là đích đến đòi hỏi quá trình nâng cấp toàn diện, từ tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, phát triển công nghiệp chế biến đến xây dựng thương hiệu và hệ thống phân phối tại thị trường nước ngoài.

Khi vùng trồng được tổ chức theo tín hiệu thị trường, doanh nghiệp trở thành đầu mối dẫn dắt chuỗi cung ứng và sản phẩm được định vị rõ ràng, dứa Việt Nam mới có thể khai thác tốt hơn lợi thế sẵn có. Đây cũng là nền tảng để ngành hàng từng bước nâng giá trị xuất khẩu, thay vì chỉ gia tăng kim ngạch bằng sản lượng.

Nguồn: Xuất khẩu dứa Việt Nam: Tái cấu trúc chuỗi giá trị để hướng tới mục tiêu tỷ USD