Sắc men trẻ trên nền gốm trăm năm Thanh Hà

Du khách quốc tế trải nghiệm làm gốm tại xưởng của Nguyễn Viết Lâm.

Từ đôi tay của người thợ trẻ Nguyễn Viết Lâm, đất đỏ Thanh Hà (Đà Nẵng) được phủ thêm những lớp men mới, vừa gìn giữ hồn cốt truyền thống vừa mở ra hướng đi hiện đại cho làng nghề trăm năm tuổi.

Hành trình làm gốm của anh không chỉ là câu chuyện khởi nghiệp, mà còn là nỗ lực nối dài ký ức gia đình, phục hồi kỹ thuật men cổ và thổi sinh khí mới vào một di sản đang chuyển mình giữa nhịp sống đương đại.

Giữ lửa nghề xưa từ đôi tay người trẻ

Trong khoảng sân rộng hơn 100m² tại cơ sở gốm Lâm Thủy, hàng nghìn tác phẩm gốm sứ nghệ thuật được sắp đặt ngay ngắn, ánh lên sắc men trầm ấm: Khi xanh ngọc dịu nhẹ, lúc nâu da lươn sâu lắng. Mỗi sản phẩm mang một hình dáng, một dấu ấn riêng, không chiếc nào trùng lặp - đúng tinh thần “độc bản” của gốm thủ công truyền thống.

Nguyễn Viết Lâm lớn lên giữa mùi đất sét, khói lò và tiếng bàn xoay quen thuộc. Gia đình anh nhiều đời gắn bó với nghề gốm làng Thanh Hà, từ ông bà tổ, ông bà cố đến cha. Bắt đầu từ những chiếc bát, cái chén, bình hoa giản dị, Lâm dần thành thạo từng công đoạn, rồi nâng tay nghề với các sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao như tượng Phật, tượng voi, linh vật phong thủy… mỗi tác phẩm đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và cảm quan thẩm mỹ tinh tế.

Học xong lớp 12, Lâm không chọn con đường đại học như nhiều bạn bè cùng trang lứa mà ở lại với lò gốm của gia đình. Quyết định ấy từng khiến người thân lo lắng, nhưng với anh, đó là lựa chọn của đam mê và trách nhiệm gìn giữ nghề truyền thống. “Muốn làm gốm đẹp, người thợ phải tỉ mỉ ở từng công đoạn: Từ thấu đất, chuốt gốm, tạo hình, trang trí, tráng men đến nung lò. Chỉ cần sai một bước nhỏ, cả sản phẩm có thể hỏng”, Lâm chia sẻ.

Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ mất ít nhất 15 ngày, qua nhiều lần thử nghiệm với tỷ lệ thành công chỉ khoảng 60 - 70%. Chính sự khắt khe ấy tạo nên giá trị cho từng tác phẩm, bởi mỗi sản phẩm đạt chuẩn là kết tinh của thời gian, công sức và sự bền bỉ của người làm nghề. Ở tuổi đôi mươi, Lâm không chỉ giữ nghề, mà còn gìn giữ ký ức gia đình, danh dự dòng họ và niềm tự hào của một làng gốm hàng trăm năm tuổi.

Nguyễn Viết Lâm bên các sản phẩm gốm Thanh Hà kết hợp men mới, tôn vẻ đẹp thủ công.

Làm mới truyền thống bằng lớp men sáng tạo

Nếu tạo hình là “xương sống” của gốm, thì men chính là “linh hồn” quyết định thần thái và sức sống của mỗi sản phẩm. Với Nguyễn Viết Lâm, hành trình làm men không chỉ là kỹ thuật, mà còn là cách gìn giữ ký ức nghề và tạo nên dấu ấn riêng tại làng gốm Thanh Hà.

Nhận thấy nhiều dòng men cổ của cha ông dần thất lạc theo thời gian, Lâm bắt đầu quá trình phục hồi và sáng tạo men trên nền tảng truyền thống. Anh miệt mài nghiên cứu thành phần, tỷ lệ pha trộn và ngưỡng nhiệt nung, kiên trì thử nghiệm hàng trăm mẻ men khác nhau để tìm ra sắc độ và hiệu ứng phù hợp.

Men gốm của Lâm được phối trộn từ vỏ nghêu, tro, khoáng chất cùng các hợp chất tự nhiên. Sau khi nấu chín, men được nghiền mịn và lọc qua sàng siêu nhỏ trước khi tráng lên bề mặt sản phẩm. Công đoạn nghiền men đòi hỏi độ chính xác cao: Quá thô sẽ làm nhám bề mặt, còn quá mịn dễ gây bong men hoặc cuốn men khi nung, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thành phẩm.

“Mỗi loại men có ngưỡng nhiệt riêng. Men ngọc phải giữ ở khoảng 1.250 - 1.300°C, còn men da lươn khoảng 1.100 - 1.150°C. Chỉ cần lệch vài chục độ là màu men đã khác hoàn toàn”, Lâm chia sẻ. Sự tỉ mỉ và cầu toàn ấy giúp anh tạo ra những dòng men mới lạ nhưng vẫn giữ được chiều sâu cổ điển. Lớp men chảy tự nhiên, loang nhẹ theo nhịp lửa, tạo nên hiệu ứng ánh sáng tinh tế mà gốm công nghiệp khó có thể tái hiện.

Đặc biệt, dòng men hỏa biến và men hiệu ứng được xem là dấu ấn sáng tạo nổi bật. Khi nung ở nhiệt độ trên 1.270°C, sự tương tác giữa lửa và khoáng chất tạo nên những biến chuyển màu sắc bất ngờ, khiến mỗi sản phẩm ra lò đều mang diện mạo riêng. Không chiếc nào giống chiếc nào, mỗi tác phẩm trở thành một “độc bản” mang hơi thở của đất, nước và lửa.

Từ nền tảng gốm gia dụng thô mộc, Lâm cùng vợ là chị Trần Thị Tuyết Nhung từng bước chuyển hướng sang dòng gốm mỹ nghệ, phong thủy và sưu tầm. Những bình hoa dáng cổ, linh vật tinh xảo, bộ trà cụ cao cấp lần lượt ra đời, vừa nâng cao giá trị thẩm mỹ vừa đảm bảo độ bền và an toàn cho người sử dụng.

Năm 2024, khi mới 26 tuổi, vợ chồng Lâm được UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) công nhận danh hiệu thợ giỏi. Sản phẩm của cơ sở Sơn Thủy đạt chứng nhận OCOP 5 sao - thứ hạng cao nhất của chương trình “Mỗi xã một sản phẩm”. Đây không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng và tay nghề, mà còn khẳng định hướng đi đổi mới, bền bỉ của những người thợ trẻ đang tiếp nối tinh hoa làng gốm truyền thống.

Sản phẩm gốm cơ sở Sơn Thủy đa dạng, họa tiết thủ công tinh xảo.

Nối dài giấc mơ làng gốm Thanh Hà

Hiện, mỗi tháng cơ sở của Lâm cho ra đời khoảng 50 - 60 sản phẩm. Sau quá trình sàng lọc khắt khe, chỉ còn 30 - 40 sản phẩm đạt chuẩn xuất xưởng. Giá bán dao động từ 200 nghìn đồng đến 2 triệu đồng, được phân phối tại Hà Nội, TPHCM, Huế và nhiều tỉnh, thành thông qua hệ thống 10 cửa hàng vệ tinh.

Thị trường khách quốc tế chiếm khoảng 40% doanh thu; có những đơn hàng sẵn sàng chi hàng chục triệu đồng cho một chiếc bình gốm độc bản - minh chứng cho sức hút riêng của dòng gốm tráng men thủ công.

Không chỉ sản xuất, Lâm còn chú trọng truyền nghề và tạo sinh kế tại chỗ. Anh trực tiếp hướng dẫn 2 - 3 lao động trẻ, đồng thời tạo việc làm ổn định cho khoảng 10 người dân địa phương.

Cơ sở Sơn Thủy dần trở thành điểm tham quan, trải nghiệm hấp dẫn của du khách khi đến làng gốm Thanh Hà. Tại đây, du khách không chỉ mua sản phẩm, mà còn được tận mắt chứng kiến quy trình tạo hình thủ công, tự tay nhào nặn đất sét và cảm nhận nhịp sống chân thực của một làng nghề lâu đời.

“Là người con của làng gốm, tôi mong khi nhắc đến Thanh Hà, người ta không chỉ nhớ đến gốm đất đỏ, mà còn nhớ đến gốm tráng men. Tôi hy vọng làng nghề có thêm nhiều dòng gốm mới, nhiều hộ làm nghề hơn để tạo việc làm cho bà con”, Lâm chia sẻ.

Hiện tại, ở làng gốm Thanh Hà, cơ sở Sơn Thủy của gia đình anh là nơi duy nhất sản xuất dòng gốm tráng men theo phong cách hiện đại này. Việc chủ động quảng bá sản phẩm qua các kênh trực tuyến giúp gốm Sơn Thủy mở rộng thị trường, tiếp cận khách hàng trong nước và quốc tế.

Ngay cả trong những giai đoạn du lịch trầm lắng, Lâm vẫn kiên trì giữ nghề, tìm hướng đi mới. Với anh, làm gốm không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là cách gìn giữ ký ức gia đình, danh dự dòng họ và tương lai của làng nghề.

Từ đôi tay người trẻ, đất sét được thổi hồn; từ ngọn lửa lò nung, men gốm hồi sinh. Sự bền bỉ của Nguyễn Viết Lâm mở ra hành trình mới cho gốm Thanh Hà - hành trình đổi mới trên nền tảng truyền thống.

Trong bối cảnh nhiều làng nghề đối diện nguy cơ mai một, câu chuyện của anh cho thấy truyền thống không hề cũ, nếu được tiếp sức bằng tư duy sáng tạo và tình yêu nghề bền bỉ. Những lớp men anh tạo ra không chỉ phủ lên bề mặt sản phẩm, mà còn gửi gắm niềm tin về sự hồi sinh của một làng nghề trăm năm tuổi.

Gốm Thanh Hà hôm nay vẫn đỏ màu đất, vẫn ấm lửa lò, nhưng đã có thêm sắc men của thế hệ trẻ - sắc men của khát vọng, sáng tạo và trách nhiệm với cội nguồn. Từ những đôi tay cần mẫn ấy, làng nghề tiếp tục được “đánh thức”, lặng lẽ nhưng vững vàng bước vào tương lai, nơi truyền thống và hiện đại song hành trên từng thớ đất và lớp men.

Ông Bùi Văn Dũng - Chủ tịch UBND phường Hội An Tây (TP Đà Nẵng) - cho rằng, những kết quả đáng tự hào hôm nay là kết tinh của quá trình dài với sự quan tâm của ngành văn hóa, thể thao và du lịch; sự đồng hành của các sở, ban, ngành, địa phương qua nhiều thời kỳ; cùng tinh thần đoàn kết, tâm huyết và sáng tạo của nghệ nhân và người dân làng gốm Thanh Hà.

Trong thời gian tới, phường Hội An Tây cam kết tiếp tục đồng hành với cộng đồng làng nghề, tập trung bảo tồn giá trị truyền thống bài bản, gắn với di sản sống; khuyến khích đổi mới sáng tạo trên nền tảng bản sắc; nâng cao chất lượng sản phẩm và trải nghiệm du lịch.

Đồng thời, địa phương sẽ hoàn thiện hạ tầng, mở rộng cầu tàu du lịch, tổ chức không gian tham quan hài hòa, thân thiện môi trường; tăng cường kết nối làng gốm với các tuyến du lịch văn hóa, làng nghề, sinh thái và nông nghiệp, để Thanh Hà không chỉ là nơi “đến để xem”, mà là nơi “đến để trải nghiệm, cảm nhận và quay trở lại”.

Các đoàn khách tham quan, trải nghiệm và mua sắm tại cơ sở Sơn Thủy.

Khi di sản tìm lại nhịp sống mới

Nghề gốm Thanh Hà hình thành và phát triển sớm trong lịch sử, được ghi nhận từ năm Cảnh Hưng thứ 7 (1746). Thời điểm này, sản phẩm gốm của làng được bán cho cộng đồng Minh Hương để làm lễ vật biếu quan lại, đồng thời được ghi danh trong phần thổ sản Quảng Nam của sách Đại Nam nhất thống chí dưới triều Nguyễn.

Nhiều thợ gốm, thợ ngói Thanh Hà khi ấy còn được triều đình phong tước, ban hàm và chức danh, cho thấy vị thế đáng kể của làng nghề trong đời sống kinh tế - văn hóa vùng đất Quảng.

Tuy nhiên, bước sang các thập niên 1960 - 1980 của thế kỷ XX, trước sự cạnh tranh mạnh mẽ của các sản phẩm gia dụng bằng nhôm và nhựa, thị trường tiêu thụ đồ gốm, sành truyền thống dần thu hẹp. Nghề gốm Thanh Hà rơi vào giai đoạn khó khăn, nhiều hộ phải bỏ nghề, làng nghề đứng trước nguy cơ mai một.

Bước ngoặt đến vào năm 2001, khi TP Hội An (cũ) phê duyệt phương án khai thác tuyến tham quan du lịch làng gốm Thanh Hà. Thời điểm ấy, toàn làng chỉ còn 8 cơ sở với 24 lao động bám nghề. Đến năm 2004, UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) tiếp tục phê duyệt dự án khôi phục và phát triển làng nghề gắn với hoạt động du lịch, mở ra hướng đi mới cho gốm Thanh Hà trong bối cảnh kinh tế - xã hội thay đổi.

Những nỗ lực bảo tồn và phục hồi dần mang lại kết quả. Năm 2014, Thanh Hà được công nhận là làng nghề cấp tỉnh. Đến năm 2019, nghề gốm Thanh Hà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị văn hóa và tri thức dân gian của cộng đồng làng nghề.

Sau hơn 20 năm triển khai dự án khôi phục, làng gốm Thanh Hà đã vươn mình trở thành điểm du lịch làng nghề tiêu biểu của TP Đà Nẵng và cả nước. Hiện nay, làng có 37 hộ dân với 68 lao động trực tiếp tham gia sản xuất gốm và phục vụ du lịch, thu nhập bình quân đạt khoảng 7 - 10 triệu đồng/tháng, tùy thời điểm.

Lượng khách tham quan tăng trưởng rõ rệt qua từng năm. Nếu năm 2001, làng chỉ đón 674 lượt khách thì đến năm 2025 đã thu hút hơn 251.000 lượt khách, trong đó khoảng 95% là khách quốc tế - con số cho thấy sức hút ngày càng lớn của một làng nghề truyền thống khi được kết hợp với du lịch trải nghiệm.

Ngày 31/12/2025, tại đình Xuân Mỹ, phường Hội An Tây đã diễn ra lễ đón nhận giải thưởng “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất” năm 2025 dành cho làng gốm Thanh Hà. Sự kiện không chỉ ghi nhận nỗ lực của chính quyền và cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa – lịch sử hơn 500 năm tuổi, mà còn đánh dấu bước phát triển mới của mô hình du lịch cộng đồng gắn với làng nghề.

Nguồn:Sắc men trẻ trên nền gốm trăm năm Thanh Hà