Nông sản Việt: Đổi "lượng" lấy "chất" trên từng héc-ta

Trong 7 tháng đầu năm, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt gần 42,8 tỷ USD, tăng 7,5% so với cùng kỳ năm 2023, với mức xuất siêu 9,2 tỷ USD. GDP toàn ngành cũng tăng khoảng 3,8-3,85%.

Giới hạn của mô hình cũ

Bà Nguyễn Thảo Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công Thương), cho biết tốc độ tăng trưởng trung bình của ngành nông sản, thực phẩm giai đoạn 2022-2025 đạt khoảng 15-16%, với kim ngạch năm 2025 khoảng 41,27 tỷ USD.

Những con số này cho thấy quy mô xuất khẩu tiếp tục mở rộng, nhưng cũng đặt ra một câu hỏi khác: doanh nghiệp đang tạo ra bao nhiêu giá trị trên lượng đất, nước và nguyên liệu đã sử dụng?

Trong thời gian dài, sản lượng sản xuất và số tấn xuất khẩu được xem là những thước đo quan trọng của tăng trưởng. Tuy nhiên, mô hình này ngày càng bộc lộ giới hạn khi quỹ đất canh tác trong nước không dễ mở rộng, trong khi thị trường quốc tế liên tục nâng yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, môi trường và trách nhiệm xã hội.

Ông Lê Anh Hoàng, Phó Giám đốc ITPC

Ông Lê Anh Hoàng, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Thành phố Hồ Chí Minh (ITPC), trong hội thảo “Nâng tầm giá trị nông sản và thực phẩm trong chuỗi cung ứng bền vững” tại TP HCM, nhận định rằng, cạnh tranh bằng cách sản xuất và xuất khẩu số lượng lớn không còn phù hợp với yêu cầu mới của thị trường. Nông sản xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô thường có giá trị gia tăng thấp, trong khi chất lượng chưa đồng đều cũng khiến doanh nghiệp khó tiếp cận những thị trường có tiêu chuẩn cao.

Sản lượng tăng nhưng lợi nhuận mỏng

Khi doanh nghiệp tiếp tục lấy sản lượng làm động lực tăng trưởng, phần giá trị giữ lại trong chuỗi có thể không tăng tương ứng. Doanh nghiệp phải bán nhiều hơn để tạo ra cùng mức doanh thu, đồng thời chịu rủi ro lớn hơn khi giá nông sản, chi phí đầu vào hoặc chi phí logistics biến động.

Biến đổi khí hậu, nguồn nước và chất lượng đất khiến việc gia tăng sản lượng không đơn giản là mở rộng diện tích hoặc tăng cường đầu vào. Trong khi đó, những thị trường lớn ngày càng yêu cầu doanh nghiệp chứng minh không chỉ sản phẩm được tạo ra như thế nào mà còn nguồn nguyên liệu đến từ đâu và quá trình sản xuất có đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường hay không.

Quy định Chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) là một ví dụ. Yêu cầu về truy xuất và kiểm soát nguồn gốc khiến việc chỉ chứng minh một lô hàng đạt tiêu chuẩn không còn đủ. Doanh nghiệp phải kiểm soát tốt hơn toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm.

Bà Raïssa Marteaux, Tổng Lãnh sự Vương quốc Hà Lan tại TP HCM, cho rằng nếu hiệu quả kinh doanh chỉ được đánh giá bằng sản lượng xuất khẩu, doanh nghiệp dễ bị cuốn vào các mục tiêu ngắn hạn thay vì đầu tư vào năng lực chống chịu và phục hồi của chuỗi cung ứng.

Giải pháp tối ưu trên từng héc-ta

Hà Lan là một ví dụ cho cách nhìn khác về tăng trưởng nông nghiệp. Dù có diện tích đất tương đối nhỏ, nước này đạt 137,5 tỷ Euro kim ngạch xuất khẩu nông sản năm 2023, đứng thứ hai thế giới. Theo bà Raïssa Marteaux, Tổng Lãnh sự Vương quốc Hà Lan tại TP HCM, kết quả này đến từ việc tối ưu giá trị tạo ra trên từng héc-ta đất, từng lít nước và từng ki-lô-gam sản phẩm, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.

Với doanh nghiệp Việt Nam, bài toán tương tự có thể bắt đầu từ tăng giá trị trên cùng sản lượng. Central Retail đang chuyển từ mô hình “Farm to Fork” (Từ nông trại đến bàn ăn) sang “Seed to Fork” (Từ hạt giống đến bàn ăn), hợp tác với Rijk Zwaan để lựa chọn giống chất lượng cao và kiểm soát trang trại đối tác. Sản phẩm mang nhãn hàng GO! cũng được gắn mã QR để truy xuất ngày thu hoạch và giao hàng.

Ở khâu sản xuất, kiểm soát tốt giống, chất lượng và dữ liệu giúp doanh nghiệp giảm rủi ro đầu vào, ổn định chất lượng đầu ra. Khi sản lượng hiện có được nâng chất lượng, giá trị thu về trên cùng diện tích đất cũng tăng lên.

Bà Nguyễn Thảo Hiền cho biết gần 80% gạo xuất khẩu của Việt Nam đã chuyển sang phân khúc gạo thơm và gạo chất lượng cao. Ngành cà phê cũng mở rộng chế biến, đồng thời tận dụng phụ phẩm như vỏ cà phê để sản xuất trà hoặc các sản phẩm làm đẹp.

Một héc-ta vì thế không nhất thiết phải cho nhiều tấn hơn để tạo ra nhiều tiền hơn. Doanh nghiệp có thể tăng giá trị bằng cách nâng chất lượng sản phẩm, chế biến sâu và khai thác thêm những phần trước đây bị xem là phụ phẩm.

Doanh nghiệp còn phải hạn chế phần giá trị bị mất trên đường từ trang trại đến người mua.

Tại TP HCM, các chương trình phát triển nông nghiệp đô thị và công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm đang tập trung vào nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn, kho bãi và logistics chuỗi lạnh nhằm giảm hao hụt sau thu hoạch. Nếu giống và canh tác quyết định sản phẩm có giá trị đến đâu, thì bảo quản, chế biến và logistics quyết định bao nhiêu giá trị đó còn lại khi hàng đến tay khách hàng.

Như vậy, tối ưu lợi nhuận trên một héc-ta không chỉ là tạo ra nhiều giá trị hơn, mà còn là giảm phần giá trị bị thất thoát trước khi sản phẩm được bán.

Tuy nhiên, để kiểm soát từ giống, sản xuất, chế biến đến thương mại, doanh nghiệp không nhất thiết phải tự xây dựng toàn bộ chuỗi.

Ông Lê Anh Dũng, Tổng Giám đốc Vegetexco, cho rằng chuỗi nông sản cần được quản trị qua 5 khâu: giống, canh tác, thu hoạch, chế biến - bảo quản và thương mại. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, thay vì đầu tư dàn trải cho cả 5 khâu, cách hiệu quả hơn là tập trung vào một công đoạn có lợi thế rồi tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp lớn.

Đây cũng là logic của mô hình “Dutch Diamond” (Kim cương Hà Lan), trong đó Chính phủ, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học cùng tham gia vào chuỗi giá trị. Tại Việt Nam, mạng lưới 38 trường đại học đào tạo nông, lâm, ngư nghiệp đã cùng xây dựng đề án phát triển nguồn nhân lực cho ngành.

Hợp tác theo cách này giúp doanh nghiệp không phải tự gánh toàn bộ chi phí để có công nghệ, nhân lực, tiêu chuẩn hay năng lực thị trường. Mỗi doanh nghiệp tập trung làm tốt phần mình có lợi thế, còn các khâu còn lại được kết nối thông qua chuỗi.

Cuối cùng, bài toán của doanh nghiệp nông sản không phải là làm sao để một héc-ta cho ra nhiều tấn hàng nhất, mà là làm sao để mỗi héc-ta tạo ra nhiều giá trị và giữ lại được nhiều giá trị nhất. Công nghệ giúp nâng chất lượng và hiệu suất; chế biến giúp tăng giá trị của sản lượng hiện có; logistics và thương hiệu giúp giảm phần giá trị thất thoát; còn hợp tác giúp doanh nghiệp tiếp cận những năng lực mà họ không cần tự đầu tư toàn bộ.

Khi quỹ đất có giới hạn, đó mới là cách tăng trưởng bằng giá trị trên mỗi héc-ta, thay vì tiếp tục mở rộng bằng sản lượng thô.

Nguồn: Nông sản Việt: Đổi "lượng" lấy "chất" trên từng héc-ta