Hiện đại hóa hơn 200 chợ và bài toán sinh kế tiểu thương

Xây lại chợ nhưng phải giữ được người bán

Theo Kế hoạch số 117/KH-UBND về phát triển và quản lý chợ giai đoạn 2026-2030, Hà Nội dự kiến xây mới, xây lại 108 chợ, trong đó có hai chợ đầu mối; đồng thời cải tạo, sửa chữa, nâng cấp 118 chợ hiện có.

Như vậy, con số 226 chợ là mục tiêu của cả giai đoạn 2026-2030, không phải riêng năm 2026. Trong năm nay, thành phố đặt mục tiêu xây mới 22 chợ và cải tạo, nâng cấp 60 chợ. Hai chợ đầu mối nông sản tổng hợp cấp vùng dự kiến được xây dựng tại xã Quang Minh và xã Yên Thường.

Việc đầu tư lại hệ thống chợ là yêu cầu khó trì hoãn. Nhiều chợ dân sinh đã xuống cấp, lối đi chật hẹp, mái che tạm bợ, hệ thống điện thiếu an toàn, khu vực bán thực phẩm tươi sống chưa bảo đảm vệ sinh. Một số nơi thiếu bãi đỗ xe, thoát nước kém và tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ.

Chợ được xây dựng khang trang sẽ giúp cải thiện điều kiện kinh doanh, nâng cao an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường và phòng cháy, chữa cháy. Người tiêu dùng cũng có thể mua hàng trong không gian sạch sẽ, thuận tiện hơn.

Tuy nhiên, với tiểu thương, chợ không chỉ là một công trình xây dựng. Đó còn là vị trí bán hàng, lượng khách quen và nguồn thu của cả gia đình. Vì vậy, câu hỏi lớn nhất không phải chợ mới đẹp đến đâu, mà là sau khi cải tạo, người bán có được trở lại và đủ khả năng chi trả để tiếp tục kinh doanh hay không.

Trong thời gian xây dựng, tiểu thương thường được chuyển sang chợ tạm hoặc phải tự tìm địa điểm buôn bán. Nếu chợ tạm nằm xa khu dân cư, thiếu chỗ đỗ xe, không thuận đường đi lại, khách hàng dễ chuyển sang chợ cóc, siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoặc đặt hàng trực tuyến. Thời gian thi công càng kéo dài, mối liên hệ giữa người bán và khách quen càng dễ bị đứt đoạn.

Khi chợ mới mở cửa, tiểu thương không chỉ phải lo tiền thuê hoặc tiền sử dụng điểm kinh doanh mà còn phải đóng phí quản lý, điện, nước, vệ sinh, bảo vệ, gửi xe và chi phí sửa sang quầy. Nếu tổng chi phí tăng trong khi sức mua chưa phục hồi, nhiều hộ buộc phải thu hẹp diện tích hoặc bỏ nghề.

Thực tế tại Hà Nội từng ghi nhận những khu chợ được đầu tư lớn nhưng hoạt động không như kỳ vọng. Chợ Mơ sau khi xây dựng lại được bố trí tại tầng hầm của tổ hợp thương mại. Công trình có hơn 1.100 điểm kinh doanh, nhưng có thời điểm nhiều quầy đóng cửa, lượng khách thưa thớt.

Hà Nội đang triển khai kế hoạch xây mới, xây lại và nâng cấp hàng trăm chợ trong giai đoạn 2026-2030.

Một tiểu thương tên Trang từng cho biết trước khi cải tạo, người bán được thông tin sẽ bố trí tại tầng bán hầm. Tuy nhiên, khi công trình hoàn thành, khu chợ lại nằm sâu dưới tầng hầm, phải đi qua 28 bậc cầu thang. Vị trí này khiến việc vận chuyển hàng hóa cũng như tiếp cận của người mua gặp nhiều bất tiện.

Cũng tại chợ Mơ, chị Nguyệt, một người kinh doanh ăn uống, chia sẻ rằng phải mất khá lâu cửa hàng mới có lượng khách ổn định. Chị phải giữ chất lượng món ăn để khách cũ giới thiệu thêm khách mới. Câu chuyện này cho thấy ngay cả khi đã được trở lại chợ, tiểu thương vẫn phải mất nhiều thời gian gây dựng lại dòng khách.

Tại chợ Hàng Da, dù nằm giữa khu vực phố cổ đông người qua lại, phần chợ truyền thống ở tầng hầm cũng không thu hút được lượng khách tương xứng. Nhiều người đến chủ yếu để tham quan, mua đồ lưu niệm, trong khi các quầy thực phẩm, quần áo và đồ gia dụng khá trầm lắng.

Một tiểu thương bán quần áo tại đây từng thừa nhận nhiều người tiếp tục duy trì gian hàng vì đã được bố trí suất kinh doanh sau khi chợ cũ được xây lại. Muốn chuyển nhượng quầy cũng khó tìm người mua nên họ đành cố bán, “kiếm được đồng nào hay đồng đó”.

Chợ Cửa Nam, Ô Chợ Dừa và một số mô hình chuyển đổi chợ thành tổ hợp thương mại cũng từng rơi vào cảnh diện tích kinh doanh bỏ trống. Điểm chung là khu chợ truyền thống được bố trí trong tầng hầm hoặc không gian khó nhận diện, trong khi người mua có nhiều lựa chọn thuận tiện hơn ở bên ngoài.

Những trường hợp này cho thấy xây mới chưa chắc đồng nghĩa với hoạt động hiệu quả. Chợ có thể sạch hơn, cao tầng hơn và hiện đại hơn, nhưng nếu người mua thấy bất tiện, tiểu thương vẫn phải ngồi chờ khách.

Theo Nghị định 60/2024/NĐ-CP, khi xây dựng lại hoặc di dời chợ, chủ đầu tư phải lập phương án hỗ trợ di chuyển, duy trì hoạt động của chợ tạm; đồng thời xây dựng phương án khai thác, bố trí điểm kinh doanh và lấy ý kiến của thương nhân đang buôn bán tại chợ.

Người bán cần được biết rõ thời gian thi công, địa điểm chợ tạm, nguyên tắc bố trí quầy, diện tích được nhận lại, thời hạn sử dụng và các khoản phải đóng. Nếu phương án chỉ được công bố khi dự án gần hoàn tất, tiểu thương khó chuẩn bị tài chính hoặc góp ý về thiết kế.

Đừng để chợ mới sáng đèn nhưng quầy hàng đóng cửa

Một trong những vấn đề tiểu thương quan tâm nhất là chi phí sau cải tạo. Trước đây, nhiều hộ buôn bán trong chợ cũ với mức phí tương đối thấp do hạ tầng đã hình thành từ lâu và phần lớn tài sản do Nhà nước đầu tư. Khi chợ được xây dựng lại bằng nguồn vốn xã hội hóa, yêu cầu hoàn vốn có thể tạo áp lực lên giá sử dụng điểm kinh doanh và phí dịch vụ.

Nếu giá quầy được tính chủ yếu theo chi phí đầu tư bất động sản, người buôn bán rau, thịt, cá, hàng khô hoặc đồ gia dụng nhỏ lẻ rất khó đáp ứng. Doanh thu của nhóm này phụ thuộc vào lượng khách hằng ngày, trong khi lợi nhuận không cao và hàng hóa dễ hư hỏng.

Chuyên gia kinh tế Vũ Vinh Phú, nguyên Phó Giám đốc Sở Thương mại, nguyên Chủ tịch Hội Siêu thị Hà Nội, từng chỉ ra rằng một số dự án cải tạo chợ chưa thành công do chi phí điểm kinh doanh cao, khu bán hàng truyền thống bị đưa xuống tầng hầm, trong khi chợ cóc bên ngoài vẫn nhộn nhịp. Người bán trong chợ phải chịu nhiều khoản phí nhưng lại không có lợi thế về dòng khách.

Theo ông Phú, chợ truyền thống vẫn cung ứng khoảng 80% lượng thực phẩm tươi sống cho người dân và giữ vai trò giải quyết đầu ra cho sản xuất. Muốn chợ thu hút người mua, việc cải tạo phải có quy hoạch rõ ràng, minh bạch, đồng thời xử lý tốt vấn đề an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường và văn minh thương mại.

Đây cũng là điểm cần lưu ý khi Hà Nội đặt mục tiêu giải tỏa chợ cóc, điểm kinh doanh tự phát. Chợ cóc tồn tại không chỉ do thói quen của người bán mà còn xuất phát từ nhu cầu mua hàng nhanh, gần nhà và thuận đường đi làm của người dân.

Hạ tầng khang trang hơn là cần thiết, nhưng nếu giá thuê quầy tăng, chi phí vận hành cao và khách hàng không trở lại, nhiều tiểu thương có thể không đủ sức tiếp tục buôn bán.

Nếu chợ chính thức nằm ở vị trí khó tiếp cận, thiếu điểm dừng xe hoặc lối đi vòng vèo, người mua vẫn có xu hướng tìm tới hàng quán ven đường. Khi đó, tiểu thương tuân thủ quy định và đóng đầy đủ các khoản phí lại phải cạnh tranh với người bán tự phát có chi phí thấp hơn.

Bởi vậy, xử lý chợ cóc cần đi cùng việc nâng sức hấp dẫn của chợ chính thức. Chỉ giải tỏa hàng rong mà không giải quyết nhu cầu mua bán thuận tiện sẽ khó tạo ra thay đổi bền vững.

Thiết kế chợ cũng phải xuất phát từ hành vi mua hàng thực tế. Với thực phẩm tươi sống, người dân thường muốn dừng xe nhanh, mua trong thời gian ngắn rồi rời đi. Nếu phải gửi xe xa, đi xuống nhiều tầng hoặc vòng qua khu vực thương mại không liên quan, họ dễ từ bỏ.

Các ngành hàng cần được bố trí hợp lý nhưng không nên tách rời quá mức. Khu thực phẩm tươi sống phải có hệ thống cấp thoát nước, xử lý mùi và rác thải riêng. Khu quần áo, đồ gia dụng và hàng khô cần thông thoáng, dễ quan sát. Lối nhập hàng phải tách khỏi lối đi của khách nhưng vẫn thuận lợi cho tiểu thương.

Mức thu cũng cần được tính theo ngành hàng, diện tích và khả năng sinh lời thực tế. Một quầy rau, thịt không thể chịu cùng mặt bằng chi phí với cửa hàng thời trang hoặc dịch vụ ăn uống. Trong thời gian đầu chợ hoạt động trở lại, có thể xem xét miễn, giảm một số khoản phí để tiểu thương gây dựng lại khách hàng.

Việc bố trí điểm kinh doanh cần ưu tiên những hộ đã buôn bán hợp pháp tại chợ cũ. Danh sách tiểu thương, diện tích quầy cũ, phương án sắp xếp mới và nguyên tắc lựa chọn vị trí phải được công khai, tránh tình trạng người buôn bán lâu năm không được trở lại trong khi quầy hàng rơi vào tay người đầu tư.

Sau cải tạo, hiệu quả của một khu chợ không nên chỉ được đánh giá bằng số tiền đầu tư hay diện tích xây dựng. Thành phố và đơn vị quản lý cần theo dõi tỷ lệ tiểu thương quay lại, số quầy mở cửa, lượng người mua, doanh thu bình quân và diện tích bỏ trống.

Nếu nhiều quầy đóng cửa sau sáu tháng hoặc một năm, đó là dấu hiệu phương án vận hành chưa phù hợp. Đơn vị quản lý cần điều chỉnh giá thuê, cơ cấu ngành hàng, vị trí quầy và hoạt động thu hút khách thay vì để công trình tiếp tục hoạt động cầm chừng.

Tiểu thương cũng cần được hỗ trợ thay đổi cách bán hàng. Thanh toán bằng mã QR, nhận đơn qua điện thoại, giao hàng quanh khu dân cư, niêm yết giá và truy xuất nguồn gốc có thể giúp chợ truyền thống giữ khách trong bối cảnh thương mại điện tử và chuỗi bán lẻ hiện đại phát triển nhanh.

Xây mới, xây lại 108 chợ và cải tạo 118 chợ là kế hoạch lớn, tác động trực tiếp tới sinh kế của hàng chục nghìn hộ kinh doanh. Quá trình hiện đại hóa vì vậy không thể chỉ tập trung vào công trình mà phải đặt tiểu thương và người mua ở vị trí trung tâm.

Một khu chợ đẹp nhưng ít người bán, vắng người mua sẽ không đạt được mục tiêu đầu tư. Thành công của việc cải tạo phải được đo bằng số quầy thực sự sáng đèn, số tiểu thương sống được bằng nghề và số người dân muốn quay lại mua hàng mỗi ngày.

Nguồn: Hiện đại hóa hơn 200 chợ và bài toán sinh kế tiểu thương