Vĩnh biệt Trần Hữu Tá, nhớ "từ điển Văn học"!
1. Ở các nhóm người từng theo học môn ngữ văn đại học ở Hà Nội những năm 1960-1970, người ta thường nhớ một phân biệt rất nhỏ, có vẻ chả có mấy ý nghĩa, dường như chỉ để ghi địa chỉ, ghi cái xuất xứ học hành viết lách của từng người mà thôi. Phân biệt ấy là: Người này thuộc cánh "văn Tổng hợp", người kia thuộc cánh "văn Sư phạm"!
Nếu hỏi người "văn tổng hợp" khác người "văn sư phạm" thế nào? Có khi người ta ngẩn ra không trả lời được! Hoặc cóthì đó là: Ai từng qua "văn Sư phạm" thì hay chú trọng bình văn giảng văn, còn ai từng qua "văn Tổng hợp" thì chú trọng tìm tòi nghiên cứu!
Có thể người ta đã dựa vào những mục tiêu đào tạo hơi khác nhau của cùng một bộ môn ở hai trường để nêu ra nhận định trên. Nhưng trên thực tế, mỗi trường hợp người hoạt động cụ thể sẽ cho thấy những dáng nét cụ thể, chưa hẳn trùng khít với nhận định kia!

PGS-TS Trần Hữu Tá
Tôi học ngữ văn bên Đại học Tổng hợp, dăm năm sau khi ra trường bắt đầu viết phê bình nghiên cứu gửi đăng các báo. Thế nhưng trong hoạt động dường như lại thường cộng tác với bên Sư phạm nhiều hơn! Có thể vì bên khoa Văn, trường Sư phạm thường tổ chức hội thảo về các đề tài văn chương đương đại, dễ thu hút sự tham dự của ngòi bút tôi hơn. Lại nữa, tôi làm công tác biên tập sách phê bình nghiên cứu ở nhà xuất bản của Hội Nhà văn, nên thường được tiếp xúc các nhà giáo ngữ văn có nhu cầu in sách.
Tôi nhớ, đã quen các nhà giáo của khoa văn Sư phạm như Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Hoành Khung, Trần Hữu Tá, Nguyễn Xuân Nam, Nguyễn Văn Long, Lê Bảo, v.v… do những cơ duyên của sách, dù có bản thảo thành sách, cũng có trường hợp bất thành.
Được dịp giúp chút ít cho các nhà giáo, thì cũng có lúc phải nhờ đến các anh. Nhớ khoảng giữa những năm 1980, tôi chuyển chỗ ở từ ngoại thành vào trong phố, nên cần chuyển trường cho con. Tôi hỏi anh Trần Hữu Tá, anh bèn dẫn tôi đến gặp người anh trai của anh, cũng là một nhà giáo kỳ cựu. Nhờ sự chỉ dẫn của ông, tôi biết cách xin chuyển cho con vào một trường tiểu học trong phố. Cũng từ đấy, tôi có dịp gặp anh Tá nhiều hơn, không phải về chuyện học của các con, mà lại về chuyện của giới làm sách.
2. Tôi vẫn nhớ chuyện được anh Tá, anh Mạnh rủ tham gia nhóm soạn một bộ toàn tập Vũ Trọng Phụng. Đấy là khi bộ "Tuyển tập" tác phẩm của nhà văn này, do Nguyễn Đăng Mạnh và Trần Hữu Tá biên soạn, ra mắt (1987), được công chúng đón nhận khá nồng nhiệt, lại có thêm các hội thảo khoa học tại Hà Nội và TP.HCM gây tiếng vang.
NXB Văn học và gia đình nhà văn bèn lên kế hoạch lập một nhóm biên soạn để đi tới sưu tầm tái xuất bản toàn bộ các tác phẩm của nhà văn. Cùng với hai soạn giả bộ "Tuyển tập", một loạt soạn giả mới được mời: Nguyễn Hoành Khung, Hoàng Thiếu Sơn, Văn Tâm. Tôi được mời tham dự và được dự kiến phân công sưu tầm những tác phẩm cỡ nhỏ và những tác phẩm chưa hoàn thành của Vũ Trọng Phụng. Người đại diện NXB Văn học lúc đó là nhà thơ Lữ Huy Nguyên, và lúc đó người con gái duy nhất của Vũ Trọng Phụng, chị Vũ Mỵ Hằng và chồng là Nghiêm Xuân Sơn đều còn khỏe mạnh; cả gia đình và nhà xuất bản đều tin rằng bộ toàn tập sẽ sớm hoàn thành!

"Từ điển văn học" (bộ mới)
Năm 1999, bộ sách dự kiến ấy đổi nơi đứng tên sang NXB Hội Nhà văn; tôi vừa đảm nhận vai trò thư ký của nhóm soạn, vừa là người biên tập của nhà xuất bản. Nhóm biên soạn thu lại chỉ còn một Nguyễn Đăng Mạnh: Ông sử dụng các bản in đã có, và soạn lời nói đầu cùng các bài dẫn giải cho các nhóm thể loại tác phẩm. Bộ "Toàn tập" ấy gồm 5 tập (T.1: phóng sự; T.2, 3, 4: tiểu thuyết; T.5: truyện ngắn, kịch, tạp văn).
Anh Trần Hữu Tá không tham gia biên soạn bộ "Toàn tập" Vũ Trọng Phụng kể trên, có lẽ vì thời gian ấy, anh cũng đang dồn công sức và theo dõi việc in chuyên đề do anh sưu tầm biên soạn nhan đề Nhà văn Vũ Trọng Phụng với chúng ta (NXB TP.HCM, 1999).
3. Cùng các nhà giáo, nhà biên khảo như Đỗ Đức Hiểu, Phùng Văn Tửu, Nguyễn Huệ Chi, anh Trần Hữu Tá là đồng soạn giả bộ Từ điển văn học (NXBKHXH, T. 1: 1983; T. 2: 1984). Đây là công trình của một nhóm (gọi như hiện nay là một dự án tư nhân) các nhà giáo, nhà nghiên cứu Việt Nam, bao quát một phạm vi rộng rãi là văn học thế giới trong tầm nhìn nhận và hiểu biết của giới nghiên cứu giảng dạy văn học người Việt, tuy trọng tâm mô tả vẫn là văn học Việt Nam.
Tôi được các soạn giả Trần Hữu Tá, Nguyễn Văn Long, Nguyễn Huệ Chi ký tặng tập 2. Và khi ban biên soạn lên ý tưởng đưa in lần hai, các vị đã nhắn tôi tới, "đặt hàng" tôi chừng 100 mục từ. Lần ấy, anh Tá đang ở Sài Gòn, nhưng các thành viên ban biên soạn ở Hà Nội cho biết quyết định mời tôi tham gia có ý kiến tán thành của anh Tá.
Tôi đã từng chứng kiến nỗi đau đáu trông chờ sự ra mắt Bộ mới Từ điển văn học của giáo sư Đỗ Đức Hiểu; ông đã sửa lại và viết mới không ít mục từ và chỉ mong sao được thấy chúng trong bản in nhưng không kịp thấy. Đỗ Đức Hiểu mất ngày 27/2/2003, chừng 1 năm trước ngày Từ điển văn học bộ mới ra mắt (2004). Tôi cũng được nghe kể, PGS Trần Hữu Tá, những ngày tháng trên giường bệnh, đã nhắn gửi đồng nghiệp trong ban biên soạn gắng tổ chức công việc để bộ sách theo kịp thông tin của thời đại mới. Nỗi niềm đó như một ủy thác, một căn dặn.
Xin nghiêng mình vĩnh biệt nhà giáo, nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá.
Tin liên quan
Các ứng dụng ChatGPT giả mạo nguy hiểm cần gỡ bỏ gấp 11/02/2023 20:40
Gói thầu tại Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: Có được chọn thầu theo “quy định riêng”? 19/12/2022 17:03
Thái Bình: Sở GD&ĐT “nhầm lẫn” tạo ra cạnh tranh thiếu lành mạnh SGK 02/11/2022 17:08
Cùng chuyên mục
‘Thỏ Ơi!’ của Trấn Thành vượt 400 tỷ đồng
Đời sống 12/03/2026 10:10
Indian Wells: Alcaraz và Sinner khẳng định đẳng cấp và bản lĩnh
Đời sống 12/03/2026 07:10
Nghi vấn "sắp đặt kết quả bốc thăm" vòng tứ kết FA Cup
Đời sống 10/03/2026 16:26
Siêu máy tính dự đoán Liverpool trượt vé Champions League
Đời sống 07/03/2026 16:14
Quà tặng âm nhạc ý nghĩa ngày 8/3 của Giải Nhất Tiếng hát Hà Nội 2025
Đời sống 07/03/2026 16:08
Hà Nội xếp hạng 37 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh
Đời sống 05/03/2026 22:18
Các tin khác
Lan tỏa bản sắc văn hóa các dân tộc trong Ngày hội Sắc xuân 2026
Đời sống 01/03/2026 10:10
Nhận định Everton vs MU (03h00 ngày 24/2): Khi phong độ đối đầu khát vọng
Đời sống 23/02/2026 16:25
Những ngày sách không thể quên trên đất nước Cuba
Đời sống 22/02/2026 23:59
Độc đáo tục rước ‘đá thiêng’ xin vía đầu năm ở Thanh Hóa
Đời sống 18/02/2026 17:32
Hoa hậu Yến Nhi làm điều đặc biệt cho gia đình dịp cuối năm
Đời sống 17/02/2026 11:10
Vượt đại dương mang sách đến với các bạn Cuba
Đời sống 14/02/2026 23:44
“Mùi phở” - lựa chọn điện ảnh cho gia đình ngồi lại bên nhau dịp Tết
Đời sống 10/02/2026 15:28
Rosé (BLACKPINK) xuất hiện yêu kiều, viết nên lịch sử tại Grammy
Văn hóa - Thể thao 02/02/2026 13:13
Man Utd thắng kịch tính, đòi lại vị trí dự Champions League
Văn hóa - Thể thao 02/02/2026 12:43
Sôi nổi Lễ hội Gầu Tào dân tộc Mông ở xã Pà Cò, tỉnh Phú Thọ
Đời sống 01/02/2026 10:17
Nhận định Real Madrid vs Vallecano: Áp lực bám đuổi và cơ hội trút giận
Đời sống 01/02/2026 10:11
Nghệ thuật biểu diễn chạy theo thị hiếu ngắn hạn: "Trả giá" dài hạn
Đời sống 31/01/2026 10:34
Cầu truyền hình đặc biệt kỷ niệm 85 năm ngày Bác Hồ về nước
Đời sống 29/01/2026 15:05
Liverpool tưng bừng ‘nổ súng’
Đời sống 29/01/2026 15:02
Trường Đại học Thành Đông ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào chuẩn đầu ra, chuẩn bị nguồn nhân lực thích ứng thị trường lao động số
Đời sống 29/01/2026 09:56
Nhận định Leverkusen vs Villarreal: Chủ nhà phải thắng
Đời sống 27/01/2026 15:33
Manchester City và nỗi lo nơi hàng thủ
Đời sống 26/01/2026 16:29
Âm nhạc cuối tuần tiếp tục đưa nghệ thuật đến gần công chúng
Đời sống 25/01/2026 12:46
Nỗ lực gỡ thẻ vàng thủy sản và khai thác nghề cá có trách nhiệm tại các vùng biển.
Video 11/02/2025 16:16
WORLDBANK DỰ BÁO KINH TẾ VIỆT NAM NĂM 2024 VÀ NĂM 2025 | NHỊP ĐẬP THỊ TRƯỜNG #62
Video 24/05/2024 15:33
Tọa đàm “Xúc tiến thương mại: Khơi thông đầu ra cho sản phẩm OCOP”
Video 20/11/2023 17:25
Trao yêu thương cho em
Video 10/10/2022 14:03
Kon Tum giải cứu nạn nhân bị lừa bán sang Campuchia
Video 10/10/2022 13:58