Những đột phá y học năm 2025: Thay đổi tương lai chăm sóc sức khỏe

Hai phương pháp điều trị không hormone mới cho phụ nữ mãn kinh bị bốc hỏa vừa đến nặng, ra mắt năm 2025. Ảnh: PLM Institute

Năm 2025, khoa học ghi nhận nhiều thành tựu nổi bật, từ các liệu pháp hỗ trợ phụ nữ vượt qua giai đoạn mãn kinh, công nghệ chỉnh sửa gene cá nhân hóa cho trẻ em, đến những tiến bộ quan trọng trong phòng ngừa HIV, sàng lọc ung thư và xây dựng bản đồ toàn diện cơ thể người. Những đột phá này không chỉ mở ra hướng đi mới cho y học hiện đại mà còn trực tiếp cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe cho con người.

Giải pháp mới cho phụ nữ trải qua mãn kinh

Theo các nghiên cứu dịch tễ học, hơn 80% phụ nữ trải qua các cơn bốc hỏa và đổ mồ hôi về đêm khi bước vào giai đoạn chuyển tiếp sang mãn kinh. Với nhiều người, các triệu chứng này nghiêm trọng đến mức ảnh hưởng trực tiếp đến giấc ngủ, hiệu quả công việc và chất lượng cuộc sống.

Liệu pháp hormone vẫn được coi là phương pháp điều trị hiệu quả nhất. Tuy nhiên, không phải phụ nữ nào cũng có thể sử dụng, đặc biệt là những người từng mắc ung thư vú, tử cung, huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc một số bệnh lý nền khác, do nguy cơ biến chứng cao.

Năm 2025 đánh dấu bước tiến quan trọng với việc đưa vào sử dụng hai loại thuốc không hormone dành cho các cơn bốc hỏa mức độ vừa đến nặng. Thuốc Lynkuet (elinzanetant) vừa được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt, bổ sung vào danh sách vốn có Veozah (fezolinetant), được cấp phép hai năm trước.

Cả hai loại thuốc đều được sử dụng dưới dạng viên uống hàng ngày, nhắm trúng các nơ-ron điều hòa thân nhiệt tại vùng dưới đồi của não. Trước đó, các nhà khoa học phát hiện những tế bào thần kinh này đặc biệt nhạy cảm với dao động estrogen trong thời kỳ mãn kinh. Việc tác động trực tiếp vào cơ chế này giúp giảm triệu chứng mà không cần can thiệp hormone, mở ra hy vọng mới cho phụ nữ không thể sử dụng liệu pháp hormone truyền thống.

Cấp cứu dị ứng cho trẻ em bằng thuốc xịt mũi

Tiếp cận epinephrine kịp thời là yếu tố sống còn đối với trẻ em bị dị ứng nặng. Tuy nhiên, việc sử dụng bút tiêm tự động như EpiPen vẫn là rào cản tâm lý với nhiều trẻ và người chăm sóc.

Năm 2025, Neffy - thuốc xịt mũi chứa epinephrine - được FDA phê duyệt, đánh dấu cải tiến lớn đầu tiên trong hơn 30 năm về cách đưa epinephrine vào cơ thể trẻ em. Dị ứng thực phẩm hiện ảnh hưởng đến khoảng 1/13 trẻ em, và việc chậm trễ sử dụng thuốc có thể dẫn đến sốc phản vệ, nhập viện hoặc thậm chí tử vong.

Neffy được chỉ định cho trẻ từ 4 tuổi trở lên, nặng khoảng 15-29 kg. Thuốc sử dụng công nghệ đặc biệt giúp tạm thời nới rộng khoảng cách giữa các tế bào niêm mạc mũi, từ đó đưa epinephrine nhanh chóng vào máu. Các chuyên gia kỳ vọng phương pháp không dùng kim tiêm này sẽ tăng tỷ lệ can thiệp kịp thời trong các tình huống khẩn cấp, giúp giảm nguy cơ biến chứng và nâng cao hiệu quả điều trị.

Y học tái tạo tiến gần hơn tới giấc mơ tái sinh mô và cơ quan

Khả năng tái sinh chi của kỳ giông từ lâu đã thu hút sự quan tâm của giới khoa học. Năm 2025, các nhà nghiên cứu xác định một enzyme điều chỉnh nồng độ axit retinoic - phân tử then chốt trong quá trình tái tạo - cùng một gene kiểm soát kích thước và sự phát triển của chi mới.

Do con người sở hữu các thành phần phân tử tương tự, phát hiện này được coi là nền tảng để xây dựng các chiến lược tái tạo chi trong tương lai, đặc biệt cho những người bị mất chi do chấn thương nghiêm trọng.

Không chỉ dừng ở nghiên cứu cơ bản, y học tái tạo còn ghi nhận những bước tiến ứng dụng. Các nhà khoa học phát triển miếng vá tim cấy ghép đầu tiên cho khỉ, trong đó tế bào gốc được biệt hóa thành cơ tim và mô liên kết trước khi cấy vào tim, hòa nhập với mô bản địa. Đây là hướng tiếp cận còn ở giai đoạn thử nghiệm nhưng đầy hứa hẹn cho bệnh nhân suy tim.

Lần đầu tiên, mô niệu quản nhân tạo - có thể thực hiện chức năng sinh lý cơ bản của niệu quản - cũng được tạo ra từ tế bào gốc, đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực tái tạo toàn bộ hệ tiết niệu, một mục tiêu mà y học tái tạo theo đuổi trong nhiều năm.

Sàng lọc bệnh lây truyền qua đường tình dục thuận tiện hơn

Mỗi năm, hơn 2 triệu người Mỹ được chẩn đoán mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI), nhưng nhiều trường hợp không được phát hiện kịp thời. Việc chậm trễ chẩn đoán có thể dẫn đến vô sinh, đau vùng chậu mạn tính và làm tăng nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Tuy nhiên, các công cụ sàng lọc tại nhà mới ra đời, mở ra hướng tiếp cận tiện lợi và nhanh chóng. Với HPV - virus có thể gây ung thư cổ tử cung - công cụ Teal Wand cho phép phụ nữ tự lấy mẫu tế bào âm đạo tại nhà, sau một buổi tư vấn trực tuyến để được kê đơn. Mẫu sau đó được gửi đến phòng thí nghiệm để phân tích.

Bên cạnh đó, xét nghiệm Visby - không cần đơn thuốc - giúp phát hiện các bệnh lậu, chlamydia và trichomonas. Người dùng tự lấy mẫu, đặt vào thiết bị nhỏ gọn và nhận kết quả chỉ sau khoảng 30 phút thông qua ứng dụng di động. Những công cụ này hứa hẹn tăng cường khả năng sàng lọc, giảm rào cản tiếp cận dịch vụ y tế và hạn chế lây lan STI trong cộng đồng.

Chỉnh sửa gene “đo ni đóng giày” cho một bệnh nhi

Công nghệ chỉnh sửa gene đã tạo nên cuộc cách mạng trong khoa học. Ảnh: Shutterstock

CRISPR-Cas9 đã làm thay đổi cách tiếp cận nhiều bệnh di truyền, nhưng năm 2025 đánh dấu một cột mốc mới khi công nghệ này được sử dụng để điều trị cho một bệnh nhân duy nhất.

Tại Bệnh viện Nhi đồng Philadelphia, các bác sĩ phát triển liệu pháp chỉnh sửa gene cá nhân hóa cho bé trai KJ, mắc rối loạn chuyển hóa hiếm gặp, khiến amoniac tích tụ nguy hiểm trong máu. Khoảng 50% trẻ mắc bệnh này tử vong ngay sau sinh, và những trẻ sống sót thường phải trải qua ghép gan.

Liệu pháp được truyền cho bé khi 7 và 8 tháng tuổi, sử dụng các hạt nano lipid để đưa chỉ dẫn di truyền vào gan, kích thích tế bào sản xuất enzyme còn thiếu. Kết quả ban đầu cho thấy sức khỏe của bé KJ cải thiện rõ rệt, mở ra triển vọng điều trị các bệnh hiếm theo từng cá nhân, đồng thời đánh dấu bước tiến quan trọng trong y học cá thể hóa.

Phòng ngừa HIV bằng mũi tiêm 2 lần mỗi năm

HIV vẫn là một thách thức y tế toàn cầu, với hơn 100 ca nhiễm mới mỗi ngày tại Mỹ. Dù các thuốc PrEP hiện có hiệu quả cao, song tỷ lệ sử dụng vẫn còn thấp do yêu cầu uống thuốc hàng ngày hoặc tiêm định kỳ.

Năm 2025, FDA phê duyệt Yeztugo (lenacapavir) - thuốc PrEP tiêm hai lần mỗi năm. Các nghiên cứu cho thấy khi tiêm mỗi 6 tháng, thuốc gần như ngăn chặn hoàn toàn nguy cơ lây truyền HIV.

Tổ chức Y tế Thế giới gọi đây là một “cột mốc”, giúp vượt qua các rào cản về tiếp cận và kỳ thị liên quan đến HIV. Bên cạnh phòng ngừa, thuốc còn được sử dụng trong điều trị HIV, dù chưa thể thay thế các phương pháp chữa khỏi hiện nay.

Vắc-xin mang lại lợi ích vượt ngoài phòng bệnh

Vắc-xin mang lại lợi ích vượt ngoài phòng bệnh mà ban đầu nó nhắm đến. Ảnh: Unicamp

Theo tổng hợp 19 nghiên cứu, những người tiêm vắc-xin phòng bệnh zona thần kinh giảm 16% nguy cơ đột quỵ và 18% nguy cơ đau tim. Các nghiên cứu khác còn cho thấy nguy cơ sa sút trí tuệ giảm tới khoảng 1/3 trong vòng 3 năm sau tiêm.

Ngoài ra, bệnh nhân ung thư phổi và ung thư da giai đoạn tiến triển tiêm vắc-xin mRNA Covid-19 gần thời điểm bắt đầu liệu pháp miễn dịch có đáp ứng điều trị tốt hơn và sống lâu hơn.

Các nhà khoa học chưa thể xác định chính xác cơ chế đứng sau những lợi ích bổ sung này, nhưng lưu ý rằng các virus tồn tại dai dẳng như Epstein-Barr có liên quan đến sa sút trí tuệ và nhiều biến chứng lâu dài khác. Việc kích hoạt hệ miễn dịch có thể đồng thời tăng cường hiệu quả của liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư, mở ra hướng nghiên cứu đầy hứa hẹn.

Can thiệp sớm vào ung thư tuyến tụy

Ung thư tuyến tụy có tỷ lệ sống sau 5 năm dưới 13%, phần lớn do bệnh được phát hiện muộn. Năm 2025, các nghiên cứu trên chuột và tế bào người cho thấy việc ức chế protein FGFR2 có thể ngăn các tế bào tiền ung thư tiến triển thành ác tính trong một số điều kiện.

Do các thuốc ức chế protein này đã tồn tại, giới nghiên cứu kỳ vọng sớm thử nghiệm phương pháp trên những người có nguy cơ cao, chẳng hạn có tiền sử gia đình mắc bệnh. Dù vẫn cần thử nghiệm lâm sàng trên người, công trình mở ra hướng tiếp cận mới nhằm “chặn đứng” ung thư tuyến tụy trước khi nó hình thành, mang lại hy vọng cho tương lai phòng ngừa bệnh lý nguy hiểm này.

Hoàn thiện bản đồ toàn diện của cơ thể người

Hiểu biết về cơ thể người vừa tiến thêm một bước dài khi các nhà khoa học Anh hoàn thành hơn 1 tỷ lượt quét y khoa từ 100 nghìn tình nguyện viên. Dự án là một phần của U.K. Biobank - một trong những cơ sở dữ liệu y tế toàn diện nhất thế giới - bao gồm chụp cộng hưởng từ, siêu âm và nhiều kỹ thuật khác, cho phép quan sát chi tiết não, tim, xương, khớp, thân mình và hệ mạch máu.

Ngoài hình ảnh, các nhà nghiên cứu còn thu thập số đo cơ thể, mẫu máu, vật liệu di truyền, cùng thông tin về lối sống và yếu tố môi trường. Tất cả dữ liệu đều được ẩn danh. Giai đoạn tiếp theo là mời hàng trăm nghìn người quay lại sau tối đa 7 năm để quét lại, từ đó cung cấp bằng chứng về sự thay đổi của cơ thể theo thời gian.

Kho dữ liệu này đã hỗ trợ hàng nghìn nghiên cứu khoa học. Trong một ví dụ, phân tích hơn 40 nghìn lượt quét cho thấy khi tim xuất hiện dấu hiệu bệnh lý, não bộ cũng thường bị ảnh hưởng, gợi ý rằng việc bảo vệ sức khỏe tim mạch có thể giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ.

Mặc dù 2025 là một năm đầy thách thức đối với giới khoa học khi nguồn tài trợ bị thu hẹp và nhiều nhóm nghiên cứu phải tinh giản quy mô, các nhà khoa học vẫn đạt được hàng loạt thành tựu đáng chú ý. Những thành tựu này không chỉ giúp mở rộng hiểu biết nền tảng về sinh học và y học, mà trong nhiều trường hợp đã nhanh chóng được ứng dụng, làm thay đổi cách con người được chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa bệnh tật.

Nguồn:Những đột phá y học năm 2025: Thay đổi tương lai chăm sóc sức khỏe