Khơi thông dòng chảy kinh tế dữ liệu

GS TS Trần Thọ Đạt - Uỷ viên Hội đồng Lý luận Trung ương mới đây đã nhận định như vậy về dữ liệu - lực lượng sản xuất mới của nền kinh tế trong kỷ nguyên số.

Định vị vai trò động lực của dữ liệu

Theo GS TS Trần Thọ Đạt, trong mấy chục năm qua mô hình tăng trưởng kinh tế bao gồm các yếu tố chính là vốn, lao động. Tuy nhiên, nghiên cứu mới nhất về mô hình tăng trưởng nội sinh xác định: dữ liệu không chỉ tạo ra tri thức mà trực tiếp nâng cao chất lượng ra quyết định, làm giảm rủi ro bất định. Dữ liệu thẩm thấu vào nền kinh tế góp phần làm cho các nguồn lực khác là vốn và lao động hoạt động trở nên hiệu quả hơn.

GS TS Trần Thọ Đạt - Uỷ viên Hội đồng Lý luận Trung ương

GS TS Trần Thọ Đạt cho biết: Việt Nam đang chuyển dịch từ tư duy coi dữ liệu là công cụ công nghệ thông tin sang định vị dữ liệu là yếu tố cốt lõi của mô hình tăng trưởng. Đồng thời, xác lập dữ liệu là nguồn lực sản xuất mới gắn với đổi mới sáng tạo và năng lực quản trị quốc gia.

Từ góc nhìn của chuyên gia về AI, ông Hồ Đức Thắng - Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhấn mạnh vai trò quan trọng của dữ liệu sạch, chuẩn, đủ tin cậy, có thể khai thác được chính là những nền tảng và đầu vào quan trọng để hình thành các sản phẩm AI có giá trị thực tiễn.

Nhận định Việt Nam khó cạnh tranh trực diện trong cuộc đua xây dựng các mô hình AI siêu lớn, ông Hồ Đức Thắng cho rằng, Việt Nam có lợi thế riêng ở “dữ liệu chủ quyền” như tiếng Việt, dữ liệu pháp luật, y tế, giáo dục, văn hóa và tri thức bản địa. Đây là những nguồn dữ liệu đặc thù Việt Nam, có ý nghĩa quan trọng trong phát triển các ứng dụng AI phục vụ người dân, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước.

Cũng với góc nhìn này, tại “Diễn đàn kinh doanh 2026: Tháo gỡ điểm nghẽn, đưa kinh tế số thành động lực tăng trưởng trong kỷ nguyên phát triển mới” do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức, ông Nguyễn Quang Đồng - Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông lấy đơn cử từ dữ liệu ngành - dữ liệu khí tượng thủy văn.

Ông Nguyễn Quang Đồng - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS)

Như các chương trình dự báo thời tiết đã rất quen thuộc trong mấy thập kỷ qua, các bên liên quan khó có thể khai thác dữ liệu từ những thông tin chung chung. Tuy nhiên, với công nghệ phát triển, những dữ liệu của khí tượng thủy văn hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho thị trường du lịch.

Dựa trên dữ liệu khí tượng thủy văn hàng ngày, những đơn vị khai thác dữ liệu phân tích, cung cấp cho các doanh nghiệp du lịch để xây dựng, điều chỉnh kế hoạch vận hành phù hợp. Đây chính là giá trị mà dữ liệu tạo ra.

Ông Nguyễn Quang Đồng thông tin: Tại Mỹ, các hoạt động phân tích dự báo từ dữ liệu đang hướng tới doanh thu khoảng 1 tỷ USD. Hay Nhật Bản mở dữ liệu khí tượng và cảnh báo thiên tai để doanh nghiệp phát triển các sản phẩm, dịch vụ giá trị gia tăng trên nền dữ liệu công.

Khơi thông dòng chảy kinh tế dữ liệu

Theo GS TS Trần Thọ Đạt, dù định hướng chiến lược đã rõ ràng nhưng sự tắc nghẽn hiện tại của dòng chảy kinh tế dữ liệu nằm ở việc chuyển từ chiến lược sang thực thi thể chế. Hiện, dữ liệu phân mảnh và chưa được liên thông do thiếu cơ chế bắt buộc chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan. Trong khi thị trường dữ liệu chưa có cơ chế định giá, trao đổi và thương mại hoá dữ liệu minh bạch, có kiểm soát khiến dữ liệu chưa thực sự thành tài sản.

Dữ liệu cần được chuẩn hoá và liên thông, kết nối, phát triển thị trường cùng với việc nâng cao năng lực quản trị, phân tích

Bên cạnh đó là khoảng trống trong điều tiết cạnh tranh, thiếu hụt năng lực quản trị. Hiện chúng ta có dữ liệu nhưng chưa khai thác hiệu quả do thiếu đội ngũ nhân lực phân tích cũng như công cụ trong khu vực công.

Để dữ liệu thực sự là động lực tăng trưởng nội sinh, GS TS Trần Thọ Đạt nhấn mạnh đến yêu cầu cần khung thực thi đồng bộ. Theo đó, vừa hoàn thiện pháp lý, chuẩn hoá và liên thông dữ liệu đúng đủ sạch sống vừa kết nối, phát triển thị trường, nâng cao năng lực trong việc phát triển hạ tầng liên quan đến dữ liệu.

Ông Hồ Đức Thắng cho rằng, thị trường dịch vụ dữ liệu cần được hiểu là một hệ sinh thái gồm nhiều hoạt động có giá trị gia tăng như làm sạch, chuẩn hóa, gắn nhãn, kiểm thử và kiểm toán dữ liệu. Đây là các công đoạn giúp dữ liệu từ trạng thái phân tán trở thành tài sản có thể khai thác an toàn và hiệu quả.

Để thúc đẩy thị trường này, các quy định pháp luật cần phân định rõ “vùng đỏ” đối với dữ liệu cá nhân, dữ liệu nhạy cảm và “vùng xanh” đối với dữ liệu phi cá nhân, dữ liệu mở. Cách tiếp cận này vừa bảo vệ quyền riêng tư, an toàn dữ liệu, vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo có trách nhiệm.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quang Đồng cho rằng, tại Việt Nam, các yếu tố trên thị trường dữ liệu đã sẵn sàng như hệ thống dữ liệu từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng ứng dụng. Để rút ngắn khoảng cách từ chủ trương đến thực thi, trong lộ trình thực hiện, trước mắt, các loại dữ liệu nên được ưu tiên phát triển gồm dữ liệu khí tượng thủy văn, đất đai và bất động sản do có nhu cầu khai thác lớn, khả năng ứng dụng cao trong nhiều lĩnh vực.

Nguồn: Khơi thông dòng chảy kinh tế dữ liệu