Đánh thức mỏ vàng lễ hội cho kinh tế du lịch

Hàng nghìn du khách thưởng thức các tiết mục văn hóa truyền thống tại Lễ khai hội Du lịch Chùa Hương năm 2026. Ảnh: Hà Trang.

Sở hữu kho tàng đồ sộ với hơn 8.000 lễ hội truyền thống, Việt Nam đang đứng trước cơ hội biến nguồn tài nguyên văn hóa vô giá này thành động lực phát triển kinh tế. Tuy nhiên, để thực sự đánh thức được “mỏ vàng” du lịch, các địa phương cần vượt qua tư duy khai thác mùa vụ, hướng tới sự chuyên nghiệp hóa và bền vững nhằm tạo ra những giá trị thực chất nhưng vẫn giữ vẹn bản sắc dân tộc.

Nguồn tài nguyên phát triển du lịch và kinh tế

Việt Nam được xem là một trong những quốc gia có hệ thống lễ hội phong phú bậc nhất khu vực. Theo bà Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hiện cả nước có hơn 8.000 lễ hội, phần lớn diễn ra vào dịp đầu xuân. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa dồi dào, gắn với hệ thống di tích lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

Các lễ hội truyền thống không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa đặc sắc. Những nghi thức truyền thống, trò chơi dân gian, nghệ thuật biểu diễn và ẩm thực địa phương tạo nên sức hút lớn đối với du khách trong và ngoài nước.

Thực tế cho thấy, nhiều lễ hội lớn đã trở thành điểm đến du lịch quan trọng, thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm. Lễ hội Đền Hùng tại Phú Thọ, lễ hội chùa Hương tại Hà Nội hay lễ hội Kỳ Cùng - Tả Phủ tại Lạng Sơn đều ghi nhận lượng khách lớn, mang lại nguồn thu hàng nghìn tỷ đồng cho địa phương thông qua các hoạt động dịch vụ, lưu trú, vận chuyển và thương mại.

Trong bối cảnh du lịch văn hóa được xác định là một trong những sản phẩm chủ lực của ngành du lịch Việt Nam, lễ hội càng thể hiện rõ tiềm năng kinh tế

Ông Hà Văn Siêu - Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam cho biết, trong Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030, du lịch văn hóa được xác định là dòng sản phẩm quan trọng hàng đầu. Trong đó, du lịch lễ hội là một sản phẩm có tiềm năng lớn nếu được khai thác đúng hướng.

Những năm gần đây, nhiều địa phương đã chủ động gắn kết lễ hội với phát triển du lịch nhằm gia tăng giá trị kinh tế. Việc xây dựng các tuyến tham quan, sản phẩm trải nghiệm văn hóa, chương trình nghệ thuật và dịch vụ phụ trợ đã giúp lễ hội trở thành “điểm nhấn” thu hút du khách.

Một ví dụ tiêu biểu là lễ hội mùa Xuân Côn Sơn - Kiếp Bạc. Đây là sự kiện văn hóa truyền thống có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thu hút đông đảo người dân và du khách tham dự mỗi năm. Điểm mới của lễ hội năm nay là việc nâng cấp ba tour du lịch gắn với lễ hội, trong bối cảnh quần thể di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc vừa được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.

Theo ông Nguyễn Thành Trung, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hải Phòng, việc kết hợp các tour du lịch di sản với chuỗi hoạt động lễ hội đang tạo hiệu ứng tích cực.

Ông cho biết thành phố sẽ tiếp tục đổi mới phương thức tổ chức lễ hội theo hướng trang trọng, bài bản và chuyên nghiệp, tương xứng với giá trị đặc biệt của di sản. Các tour di sản cùng chuỗi hoạt động trong khuôn khổ lễ hội ngày càng thu hút đông đảo du khách, kể cả khách quốc tế. Sự phát triển của du lịch lễ hội đã mang lại những thay đổi rõ rệt cho đời sống kinh tế.

Chị Phạm Thị Hương, một hộ kinh doanh dịch vụ ăn uống gần khu di tích Yên Tử (Quảng Ninh) cho biết, vào mùa lễ hội lượng khách tăng gấp nhiều lần so với ngày thường. “Những ngày cao điểm, quán gần như kín khách từ sáng đến tối. Nhờ có lễ hội mà gia đình tôi có thêm nguồn thu nhập ổn định hơn”, chị Hương chia sẻ.

Lễ hội thổi cơm đầu năm tại làng Thị Cấm. Ảnh: Hà Trang

Chuyên nghiệp hóa tổ chức lễ hội

Dù có tiềm năng lớn, nhưng nếu tổ chức thiếu khoa học và đồng bộ, lễ hội khó có thể phát huy hết giá trị kinh tế. Trong nhiều năm trước đây, không ít lễ hội còn mang tính tự phát, thiếu quy hoạch tổng thể, khiến hoạt động du lịch phát triển manh mún.

Chính vì vậy, xu hướng chuyên nghiệp hóa tổ chức lễ hội đang được nhiều địa phương chú trọng. Điều này không chỉ thể hiện ở khâu tổ chức nghi lễ mà còn bao gồm quy hoạch không gian lễ hội, quản lý dịch vụ, xây dựng sản phẩm du lịch và quảng bá hình ảnh.

Theo TS Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, những năm gần đây cách thức tổ chức lễ hội ở Việt Nam đã có nhiều đổi mới. Các địa phương chú trọng nâng cao chất lượng trải nghiệm cho du khách thông qua việc tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trình diễn dân gian và các chương trình du lịch trải nghiệm.

Việc chuyên nghiệp hóa còn thể hiện ở sự tham gia ngày càng tích cực của doanh nghiệp du lịch và các đơn vị lữ hành. Thay vì chỉ tham quan và dâng hương, du khách hiện nay có thể tham gia các tour trải nghiệm như khám phá di sản, thưởng thức nghệ thuật truyền thống, trải nghiệm ẩm thực địa phương hoặc tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng.

Tại Ninh Bình, việc kết hợp lễ hội với phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa đã tạo ra nhiều chuyển biến tích cực. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Trần Song Tùng cho biết, sau khi mở rộng không gian phát triển du lịch, địa phương chú trọng tổ chức các lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa. Điều này góp phần thúc đẩy tăng trưởng du lịch và tạo thêm việc làm cho người dân địa phương.

Không chỉ chính quyền và doanh nghiệp, người dân cũng là chủ thể quan trọng trong quá trình chuyên nghiệp hóa lễ hội. Khi cộng đồng địa phương nhận thức rõ giá trị kinh tế của lễ hội, họ sẽ tích cực tham gia bảo tồn và phát huy di sản.

Anh Trần Văn Hùng, một người dân tham gia đội rước kiệu Đền Mẫu Âu Cơ chia sẻ rằng việc tổ chức lễ hội ngày càng bài bản giúp người dân cảm thấy tự hào hơn về truyền thống quê hương. Đồng thời, lượng khách du lịch tăng cũng giúp nhiều gia đình có thêm cơ hội phát triển dịch vụ, từ đó cải thiện đời sống kinh tế.

Có thể thấy, khi lễ hội được tổ chức chuyên nghiệp, không chỉ nâng cao hình ảnh điểm đến mà còn tạo ra chuỗi giá trị kinh tế rộng lớn cho địa phương, từ du lịch, thương mại đến các ngành công nghiệp văn hóa.

Các gian hàng ẩm thực phục vụ du khách tại Làng Nương Yên Tử. Ảnh: Báo Quảng Ninh.

Du khách nước ngoài thích thú trải nghiệm Festival Thăng Long - Hà Nội. Ảnh: Báo Lao Động.

Chú trọng bảo tồn giá trị truyền thống

Bên cạnh những lợi ích kinh tế rõ rệt, việc khai thác lễ hội phục vụ du lịch cũng đặt ra không ít thách thức. Một trong những nguy cơ lớn nhất là tình trạng thương mại hóa lễ hội khi nhu cầu du lịch tăng cao.

Trên thực tế, ở một số nơi đã xuất hiện tình trạng thay đổi nội dung lễ hội hoặc bổ sung các hoạt động không phù hợp với truyền thống nhằm thu hút du khách. Điều này có thể làm phai nhạt giá trị văn hóa và khiến lễ hội mất đi bản sắc vốn có.

Tuy vậy, nhiều người dân cũng bày tỏ mong muốn lễ hội phát triển nhưng vẫn giữ được bản sắc vốn có. Bà Nguyễn Thị Mai, 70 tuổi, ở Ninh Bình, cho rằng điều quan trọng nhất là không để lễ hội bị thương mại hóa quá mức. “Khách đến đông là điều đáng mừng, nhưng lễ hội trước hết vẫn phải là nơi con cháu tưởng nhớ tổ tiên và giữ gìn truyền thống. Nếu mất đi ý nghĩa đó thì lễ hội cũng không còn giá trị”, bà chia sẻ.

Theo các chuyên gia văn hóa, để phát triển bền vững, việc khai thác kinh tế từ lễ hội cần đặt trên nền tảng bảo tồn giá trị truyền thống. Lễ hội trước hết vẫn phải là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi người dân thực hành các nghi lễ và truyền thống được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Chính phủ đã ban hành nhiều quy định nhằm tăng cường quản lý lễ hội, trong đó có Nghị định về quản lý và tổ chức lễ hội cùng bộ tiêu chí về môi trường văn hóa trong lễ hội truyền thống do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng. Những quy định này nhằm bảo đảm các lễ hội được tổ chức đúng chuẩn mực văn hóa và hạn chế những biểu hiện biến tướng.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, bên cạnh hành lang pháp lý, chính quyền địa phương cần tăng cường quản lý và giám sát việc tổ chức lễ hội. Đồng thời, cần xây dựng các quy định phù hợp với đặc thù từng địa phương để vừa thu hút du khách vừa bảo đảm gìn giữ bản sắc văn hóa.

Thương mại hóa lễ hội, ở một mức độ nhất định, là điều khó tránh khi đời sống phát triển và du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng. Vấn đề không phải là “có dịch vụ hay không”, mà là dịch vụ đứng ở đâu trong trật tự giá trị của lễ hội. Nếu dịch vụ chỉ là phần hỗ trợ văn minh giúp người dân đi lại thuận tiện, ăn ở sạch sẽ, thông tin rõ ràng, trải nghiệm tốt thì đó là sự bổ trợ tích cực.

Đồ chơi nhựa không rõ nguồn gốc xuất xứ là thứ thường xuyên xuất hiện tại các điểm bán hàng gần khu du lịch. Ảnh: ITN.

Nhưng nếu dịch vụ lấn át phần lễ, biến nghi thức thành “phông nền”, biến sự linh thiêng thành “đạo cụ”, biến cộng đồng chủ thể thành người làm thuê cho cuộc buôn bán, thì khi ấy lễ hội sẽ mất gốc, mất hồn, và mất luôn sức hấp dẫn dài hạn.

Từ góc nhìn của người dân, nhiều ý kiến cũng cho rằng điều quan trọng nhất là giữ được tinh thần truyền thống của lễ hội. Ông Lê Văn Quang, một người cao tuổi tại địa phương, chia sẻ rằng lễ hội không chỉ là dịp vui chơi mà còn là cách để con cháu hiểu về lịch sử và truyền thống của quê hương. Vì vậy, dù phát triển du lịch đến đâu, những nghi thức cốt lõi của lễ hội vẫn cần được giữ gìn nguyên vẹn.

Nguồn:Đánh thức mỏ vàng lễ hội cho kinh tế du lịch